الإتقان في علوم القرآن ( فارسى ) — الصفحة ٤٢

نوع چهل و چهارم در مقدّم و مؤخر قرآن

و از قتاده دربارهء فرمودهء خداى تعالى : ( إِنِّي مُتَوَفِّيكَ وَ رافِعُكَ إِلَيَّ ) « 1 » آورده كه گفت : اين از باب مقدّم و مؤخر است ، يعنى : « انى رافعك الىّ و متوفّيك » .

و از عكرمه آورده كه در مورد فرمودهء خداوند متعال : ( لَهُمْ عَذابٌ شَدِيدٌ بِما نَسُوا يَوْمَ الْحِسابِ ) « 2 » گفت : اين از باب تقديم و تأخير است ، مىفرمايد : « لهم يوم - الحساب عذاب شديد بما نسوا » .

و ابن جرير از ابن زيد آورده كه دربارهء فرمودهء خداى تعالى : ( وَ لَوْ لا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَ رَحْمَتُهُ لَاتَّبَعْتُمُ الشَّيْطانَ إِلَّا قَلِيلًا ) « 3 » گفت : اين آيه مقدم و مؤخر است ، چنين است : « أذاعوا به الّا قليلا منهم ، و لو لا فضل اللّه عليكم و رحمته لم ينج قليل و لا كثير » .

و از ابن عباس دربارهء فرمودهء خداى تعالى : ( فَقالُوا أَرِنَا اللَّهَ جَهْرَةً ) « 4 » آورده كه گفت : اگر خداى را مىديدند كه ديده بودند ، هرآينه گفتند : « جهرة أرنا اللّه » گفته :

اين مقدم و مؤخر است . ابن جرير گفته : منظور ابن عباس اين است كه سؤال آنها آشكار و ( جهرة ) بوده .

و از اين گونه است فرمودهء خداوند : ( وَ إِذْ قَتَلْتُمْ نَفْساً فَادَّارَأْتُمْ فِيها ) « 5 » ، بغوى گفته : اين اوّل قصه است ، هر چند كه در تلاوت مؤخر شده . واحدى گفته : اختلاف دربارهء قاتل پيش از كشتن گاو بوده ، و بدين جهت در كلام مؤخر افتاد كه چون خداى تعالى فرمود : ( إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُكُمْ . . . ) « 6 » مخاطبين مىدانستند كه كشتن گاو جز براى اين نيست كه دلالت كند بر قاتلى كه شخصش بر آنها پوشيده است ، پس چون علم به اين معنى در دلهاى ايشان استقرار يافت در پى آن فرمود : ( و آن هنگام كه كسى را كشتيد و دربارهء آن يكديگر را متهم نموديد « 5 » پس از موسى كسب تكليف كرديد ، او گفت : ( خداوند شما را امر مىفرمايد كه گاوى بكشيد « 6 » .

و از اين گونه است : ( أَ رَأَيْتَ مَنِ اتَّخَذَ إِلهَهُ هَواهُ ) « 9 » كه در اصل « هواه الهه » بوده ، چون كسى كه خدايش را مورد توجه قرار دهد مذموم نيست ، پس مفعول دوم را به منظور عنايت به آن مقدم داشت .

و فرمودهء خداوند : ( وَ الَّذِي أَخْرَجَ الْمَرْعى * فَجَعَلَهُ غُثاءً أَحْوى ) « 10 » بنا بر تفسير

( 1 ) . آل عمران ، 55 ( 2 ) . ص ، 26 ( 3 ) . نساء ، 83 ( 4 ) . نساء ، 153 ( 5 ) . بقرة ، 72 ( 6 ) . بقرة ، 67 ( 9 ) . فرقان ، 43 ( 10 ) . اعلى ، 4 و 5