الإتقان في علوم القرآن ( فارسى ) — الصفحة ٣٩٠

چند تذكر :

تصديق ياد گرديده است . و ( آثَرَكَ اللَّهُ - خداوند تو را برترى داد « 1 » از « فضّلك » سبكتر مىباشد ، و ( آتَى ) « 2 » سبكتر است از « أعطى » . و ( أَنْذَرَ ) « 3 » سبكتر است از : « خوّف » ، و ( خَيْرٌ لَكُمْ ) « 4 » سبكتر است از : « أفضل لكم » ، و مصدر در مانند : ( هذا خَلْقُ اللَّهِ ) « 5 » ، ( يُؤْمِنُونَ بِالْغَيْبِ ) « 6 » سبكتر از : « مخلوق » و « غايب » است ، و ( تَنْكِحَ ) « 7 » سبكتر از « تتزوّج » مىباشد ، چون باب « تفعل » سبكتر از باب « تفعّل » است ، و از همين روى واژهء نكاح در قرآن بيشتر آمده است .

و به خاطر تخفيف و اختصار ألفاظ : رحمت و غضب و رضا و محبت و مقت در اوصاف خداى تعالى به كار برده شده‌اند ، با اينكه به طور حقيقت به اين امور متّصف نمىگردد ؛ زيرا كه اگر از آنها با ألفاظ حقيقت تعبير گردد كلام طولانى مىشود ، چنان كه گفته شود : يعامله معاملهء المحب و الماقت - با او همچون دوست‌دارنده و دشمن‌دارنده رفتار مىكند ، پس مجاز در چنين موردى بهتر از حقيقت است ، چون سبك و مختصر مىباشد ، و بر تشبيه بليغى مبتنى است ، پس فرمودهء خداوند :

( فَلَمَّا آسَفُونا انْتَقَمْنا مِنْهُمْ ) « 8 » بهتر است از اينكه گفته مىشد : « فلمّا عاملونا معاملة - المغضب » يا « فلمّا أتوا الينا بما يأتيه المغضب » .

نهم : رمّانى گويد : اگر كسى بگويد : شايد كه در سوره‌هاى كوتاه معارضه ممكن باشد ! مىگوييم : در آنها چنين چيزى ممكن نيست از جهت اينكه تحدّى به آنها واقع شده ، پس عجز از آن با فرمودهء خداوند : ( فَأْتُوا بِسُورَةٍ ) « 9 » آشكار مىگردد ، و در اينجا به سوره‌هاى طولانى اختصاص داده نشده ، و اگر گفته شود : مىتوان در سوره‌هاى كوتاه فواصل تغيير داده شود ، و به جاى هر كلمه لفظ ديگرى جايگزين گردد ، آيا اين معارضه نيست ؟ گوييم : نه ، از جهت اينكه فرد مفحم ( - كسى كه از گفتن شعر عاجز است ) مىتواند بيتى را إنشاء كند ، در حالى كه ميان موزون و غير آن فرق نمىگذارد ، بنابراين اگر مفحم بخواهد به جاى قافيه‌هاى قصيدهء رؤبة كى گفته :

و قاتم الاعماق خاوى المخترق * مشتبه الاعلام لمّاع الخفق

بكلّ وفد الريح من حيث انخرق

( 1 ) يوسف ، 91 ( 2 ) بقرة ، 177 ( 3 ) أحقاف ، 21 ( 4 ) بقرة ، 184 ( 5 ) لقمان ، 11 ( 6 ) بقرة ، 3 ( 7 ) بقرة ، 230 ( 8 ) زخرف ، 55 ( 9 ) يونس ، 38