الإتقان في علوم القرآن ( فارسى ) — الصفحة ٣٦٢

نوع شصت و سوم در آيات متشابه

در سورة البقرة آمده : ( وَ يَكُونَ الدِّينُ لِلَّهِ ) « 1 » ، و در سورة الأنفال آمده : ( كُلُّهُ لِلَّهِ ) « 2 » .

و يا در يك مورد معرفه و مورد ديگر نكره ، و يا يك‌جا مفرد و جاى ديگر جمع ، يا در جائى به حرفى و جاى ديگر حرفى ديگر ، يا در يك تعبير به طور مدغم ، و به تعبيرى ديگر مفكوك مىآيد ، و اين نوع در نوع مناسبات تداخل مىكند .

اينك مثالهايى با توجيه آنها مىآوريم :

فرمودهء خداى تعالى در سورة البقرة : ( هُدىً لِلْمُتَّقِينَ ) « 3 » ، و در سورهء لقمان :

( هُدىً وَ رَحْمَةً لِلْمُحْسِنِينَ . . . ) « 4 » زيرا كه وقتى در سورة البقرة تمام إيمان را ذكر كرد مناسب آمد كه « متقين » بياورد ، و در آنجا چون رحمت را ذكر كرد مناسب شد كه بفرمايد : « المحسنين » .

فرمودهء خداى تعالى : ( وَ قُلْنا يا آدَمُ اسْكُنْ أَنْتَ وَ زَوْجُكَ الْجَنَّةَ وَ كُلا ) « 5 » و در سورة الاعراف آمده : ( فَكُلا ) « 6 » به فاء ، گويند : چونكه در سورة البقرة معنى سكنى اقامت گزيدن است ، و در سورة الاعراف مسكن گرفتن ، و چون در سورة البقرة نسبت قول به خداى تعالى است : ( وَ قُلْنا يا آدَمُ ) مناسب شد إكرام بيشترى با واو بيان شود كه بر جمع بين سكنى و خوردن دلالت مىكند ، لذا در آنجا فرمود : ( رَغَداً ) و ( حَيْثُ شِئْتُما ) كه أعم است ، و چون در سورة الأعراف خطاب : ( وَ يا آدَمُ ) است ، با فاء كه بر ترتيب دلالت مىكند تعبير آمده ، زيرا كه خوردن از بهشت بعد از سكونت گزيدن مىباشد ، و ( من حيث ) كه در اينجا آمده عموميت معنى ( حيث شئتما ) را ندارد .

فرمودهء خداى تعالى : ( وَ اتَّقُوا يَوْماً لا تَجْزِي نَفْسٌ عَنْ نَفْسٍ شَيْئاً وَ لا يُقْبَلُ مِنْها شَفاعَةٌ وَ لا يُؤْخَذُ مِنْها عَدْلٌ ) « 7 » ، و در جاى ديگر پس از آن فرموده : ( وَ لا يُقْبَلُ مِنْها عَدْلٌ وَ لا تَنْفَعُها شَفاعَةٌ ) « 8 » كه كلمهء « عدل » مقدم و مؤخر شده ، و در يك‌جا قبول شفاعت ، و جاى ديگر سودمند بودن آن تعبير گرديده است ، دربارهء حكمت اين آورده‌اند كه : ضمير در « منها » در آيهء اول به نفس اول برمىگردد ، و در آيهء دوم به نفس دوم ، پس در آيهء اول بيان كرد كه نفس شفاعت كننده‌اى كه بخواهد كفايت كند از غير خودش ؛ شفاعتش پذيرفته نمىشود ، و از آن فديه‌اى نخواهند گرفت ، و

( 1 ) بقرة ، 193 ( 2 ) أنفال ، 39 ( 3 ) بقرة ، 2 ( 4 ) لقمان ، 3 ( 5 ) بقرة ، 35 ( 6 ) أعراف ، 19 ( 7 ) بقرة ، 48 ( 8 ) بقرة ، 123