الإتقان في علوم القرآن ( فارسى ) — الصفحة ٣٥١

فصلى [ در تناسب فواتح و خواتم سور ]

( إِنَّهُ لا يُفْلِحُ الْكافِرُونَ ) « 1 » قرار داده كه بين آغاز و فرجام چقدر تفاوت است ! كرمانى نيز در عجايب مثل همين را گفته است .

و دربارهء سورهء « ص » گفته : آن را با ذكر آغاز كرد و با همان پايان داد كه فرمود : ( إِنْ هُوَ إِلَّا ذِكْرٌ لِلْعالَمِينَ ) « 2 » .

و در سورهء « ن » گفته : آن را با جملهء : ( ما أَنْتَ بِنِعْمَةِ رَبِّكَ بِمَجْنُونٍ ) آغاز كرد و با : ( إِنَّهُ لَمَجْنُونٌ ) « 3 » ختم فرمود .

و از اين گونه است مناسبت داشتن سرآغاز سوره با پايان سورهء قبل ، تا آنجا كه در بعضى از آنها ارتباط آن به ما قبل در لفظ ظاهر مىشود ، چنان كه در : ( فَجَعَلَهُمْ كَعَصْفٍ مَأْكُولٍ ) ( لِإِيلافِ قُرَيْشٍ ) « 4 » ديده مىشود ، كه أخفش گفته : اتصالش به آن از باب : ( فَالْتَقَطَهُ آلُ فِرْعَوْنَ لِيَكُونَ لَهُمْ عَدُوًّا وَ حَزَناً ) « 5 » مىباشد .

و كواشى در تفسير المائدة گفته : چون سورة النساء را با أمر به توحيد و عدالت بين بندگان ختم فرمود آن را تأكيد كرد با : ( يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَوْفُوا بِالْعُقُودِ ) « 6 » .

و ديگرى گفته : هرگاه آغاز هر سوره را دقت كنى خواهى يافت كه در نهايت تناسب با ختام سورهء پيشين است ، و اين گاهى پوشيده و گاهى روشن است ، چنان كه آغاز شدن سورة الانعام با حمد مناسب با فصل قضاوت در آخر سورة المائدة است ، همان‌طوركه خداى تعالى فرموده : ( وَ قُضِيَ بَيْنَهُمْ بِالْحَقِّ وَ قِيلَ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ ) « 7 » و مانند آغاز شدن سورهء فاطر به حمد الهى كه با ختام سورهء ما قبل مناسب است كه فرموده : ( وَ حِيلَ بَيْنَهُمْ وَ بَيْنَ ما يَشْتَهُونَ كَما فُعِلَ بِأَشْياعِهِمْ مِنْ قَبْلُ ) « 8 » چنان كه خداى تعالى فرموده : ( فَقُطِعَ دابِرُ الْقَوْمِ الَّذِينَ ظَلَمُوا وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ ) « 9 » ، و مانند ابتداى سورة الحديد با تسبيح كه با پايان سورة الواقعه كه با أمر به آن انجام يافته مناسب است .

و مانند آغاز شدن سورة البقرة با : ( الم * ذلِكَ الْكِتابُ ) كه اشاره به صراط - راه است سورة الحمد كه : ( اهْدِنَا الصِّراطَ الْمُسْتَقِيمَ ) ، انگار كه وقتى درخواست هدايت به راه نمودند ، به آنها گفته شده باشد : آن صراطى كه هدايت به سوى آن را درخواست كرديد اين كتاب است ، و اين معنى خوبى است كه ارتباط سورة البقرة با سورة الفاتحه

( 1 ) مؤمنون ، 1 تا 117 ( 2 ) ص ، 87 ( 3 ) قلم ، 2 تا 51 ( 4 ) فيل ، 5 و قريش ، 1 ( 5 ) قصص ، 8 ( 6 ) مائدة ، 1 ( 7 ) زمر ، 75 ( 8 ) سبأ ، 54 ( 9 ) انعام ، 45