الإتقان في علوم القرآن ( فارسى ) — الصفحة ٣٣١

چند تذكر :

آمده است .

و فرمودهء خداوند : ( وَ ما لَهُمْ مِنْ دُونِهِ مِنْ والٍ ) كه با ( وَ يُنْشِئُ السَّحابَ الثِّقالَ ) « 1 » آمده است .

پنجم : در قرآن بسيار است كه فاصله‌ها با حروف مدّ و لين ، و ملحق نمودن نون ختم شود ، حكمت اين كار آن است كه طرب آوردن با آن ممكن باشد ، چنان كه سيبويه گفته : هرگاه عربها بخواهند ترنم كنند ألف و ياء و نون را در آخر كلمه‌ها بياورند ؛ زيرا كه آنان مىخواهند صدا را بكشند ، و چون نخواهند ترنم كنند ، آن حروف را ترك مىگويند ، و در قرآن با سهلترين جاهاى وقف و دل‌نشين‌ترين مقطع آمده است .

ششم : حروف فواصل يا متماثلند يا متقارب :

گونهء اول مانند : ( وَ الطُّورِ * وَ كِتابٍ مَسْطُورٍ * فِي رَقٍّ مَنْشُورٍ * وَ الْبَيْتِ الْمَعْمُورِ ) « 2 » ، و گونهء دوم مانند : ( الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ * مالِكِ يَوْمِ الدِّينِ ) « 3 » ، ( ق وَ الْقُرْآنِ الْمَجِيدِ بَلْ عَجِبُوا أَنْ جاءَهُمْ مُنْذِرٌ مِنْهُمْ فَقالَ الْكافِرُونَ هذا شَيْءٌ عَجِيبٌ ) « 4 » .

امام فخر الدين و ديگران گفته‌اند : فواصل قرآن از اين دو قسم بيرون نيست ، بلكه در متماثل و متقارب منحصر است ، وى گفته : و با اين مذهب شافعى بر مذهب ابو حنيفه رجحان مىيابد در اينكه سورة الفاتحه را با بسمله هفت آيه شمرده است ، و ( صِراطَ الَّذِينَ ) را تا آخر سوره يك آيه شمرده است ؛ و كسى كه ( أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ ) را آيهء ششم به حساب آورده ، قولش مردود است زيرا كه با فاصله‌هاى ساير آيات سوره شباهت ندارد نه با تماثل و نه با تقارب ، و رعايت تشابه در فواصل لازم است .

هفتم : در فواصل بسيار است كه « تضمين » و « إيطاء » آمده ، زيرا كه اين دو در نثر عيب نيستند ، هر چند كه در نظم عيب مىباشند ، و تضمين آن است كه ما بعد فاصله مربوط به آن باشد ، مانند : ( وَ إِنَّكُمْ لَتَمُرُّونَ عَلَيْهِمْ مُصْبِحِينَ * وَ بِاللَّيْلِ ) « 5 » ، و إيطاء تكرار فاصله با همان لفظ مىباشد مانند فرمودهء خداى تعالى در سورة الإسراء :

( هَلْ كُنْتُ إِلَّا بَشَراً رَسُولًا ) « 6 » كه دو آيهء پس از آن را نيز با اين عبارت پايان برده است .

( 1 ) رعد ، 11 و 12 ( 2 ) طور ، 1 و 4 ( 3 ) فاتحة ، 3 و 4 ( 4 ) ق ، 1 و 2 ( 5 ) صافات ، 137 و 138 ( 6 ) أسراء ، 93