الإتقان في علوم القرآن ( فارسى ) — الصفحة ٣٣٠
چند تذكر :
چند تذكر :
چند تذكر :
اول : علماى بديع گفته‌اند : در سجع و مانند آن بهترين نوع اين است كه قرائنش مساوى باشد ، مانند : ( فِي سِدْرٍ مَخْضُودٍ * وَ طَلْحٍ مَنْضُودٍ * وَ ظِلٍّ مَمْدُودٍ ) « 1 » ، و پس از آن صورت طولانىتر بودن قرينهء دوم است ، مانند : ( وَ النَّجْمِ إِذا هَوى ما ضَلَّ صاحِبُكُمْ وَ ما غَوى ) « 2 » ، يا قرينهء سوم ، مانند : ( خُذُوهُ فَغُلُّوهُ * ثُمَّ الْجَحِيمَ صَلُّوهُ * ثُمَّ فِي سِلْسِلَةٍ . . . ) « 3 » .
و ابن الأثير گفته : بهتر در قرينهء دوم مساوى بودن است و گرنه كمى بلندتر ، و در سومى بهتر است كه بلندتر باشد . و خفاجى گفته : جايز نيست كه دوّمى كوتاه‌تر از اوّلى باشد .
دوم : گفته‌اند : بهترين سجع آن است كه كوتاه باشد ، چون بر زبردستى - انشاءكننده‌اش دلالت مىكند ، و كمترين آن دو كلمه است ، مانند : ( يا أَيُّهَا الْمُدَّثِّرُ * قُمْ فَأَنْذِرْ . . . ) « 4 » ، ( وَ الْمُرْسَلاتِ عُرْفاً . . . ) « 5 » ، ( وَ الذَّارِياتِ ذَرْواً . . . ) « 6 » ، ( وَ الْعادِياتِ ضَبْحاً . . . ) « 7 » ، و سجع طولانى آن است كه از ده كلمه بيشتر باشد ، مانند غالب آيات ، و ما بين آنها متوسط مىباشد ، مانند آيات سورة القمر .
سوم : زمخشرى در كشّاف قديم خود گفته : خوب نيست فقط فواصل رعايت شود بدون اينكه معانى در مجراى خود بمانند ، بر روشى كه حسن نظم و هماهنگى آن اقتضا دارد ، پس مهمل گذاشتن معانى و اهتمام ورزيدن به زيباسازى لفظ تنها بدون دقت در مؤدّاى آن از بلاغت بدور است . و بر اين بنا گفته كه تقديم در :
( وَ بِالْآخِرَةِ هُمْ يُوقِنُونَ ) « 8 » فقط براى فاصله نيست ، بلكه براى رعايت اختصاص است .
چهارم : مبناى فاصله‌ها بر وقف است ، لذا جايز است كه مرفوع در مقابل مجرور و بالعكس نهاده شوند ، مانند فرمودهء خداوند : ( إِنَّا خَلَقْناهُمْ مِنْ طِينٍ لازِبٍ ) با فرمودهء خداوند : ( عَذابٌ واصِبٌ ) ، و ( شِهابٌ ثاقِبٌ ) « 9 » .
و فرمودهء خداوند : ( بِماءٍ مُنْهَمِرٍ كه با ( قَدْ قُدِرَ ) ، ( وَ دُسُرٍ ) ، ( مُسْتَمِرٍّ ) « 10 »
( 1 ) واقعة ، 28 و 30 ( 2 ) نجم ، 1 و 2 ( 3 ) حاقة ، 30 و 32 ( 4 ) مدثر ، 1 و 2 ( 5 ) مرسلات ، 1 ( 6 ) ذاريات ، 1 ( 7 ) عاديات ، 1 ( 8 ) بقرة ، 4 ( 9 ) صافات ، 9 و 11 ( 10 ) قمر ، 11 و 12 و 13 و 19