الإتقان في علوم القرآن ( فارسى ) — الصفحة ٣٢٨

تشريع و التزام :

فصلى در انواع فواصل :

فصلى در انواع فواصل :

علماى بديع سجع را تقسيم كرده‌اند ، و مانند آن فاصله‌ها را نيز به انواعى تقسيم كرده‌اند : مطرّف ، متوازى ، مرصّع ، متوازن ، و متماثل .

مطرّف : اينكه دو فاصله در وزن مختلف و در حروف سجع متفق باشند ، مانند :

( ما لَكُمْ لا تَرْجُونَ لِلَّهِ وَقاراً * وَ قَدْ خَلَقَكُمْ أَطْواراً ) « 1 » .

متوازى : اينكه در وزن و قافيه هر دو متفق باشند ، و آنچه در اوّلى هست با آنچه در دومى هست از وزن و قافيه مقابل نباشند ، مانند : ( فِيها سُرُرٌ مَرْفُوعَةٌ * وَ أَكْوابٌ مَوْضُوعَةٌ ) « 2 » .

متوازن : آن است كه در وزن فقط متفق باشند ، مانند : ( وَ نَمارِقُ مَصْفُوفَةٌ * وَ زَرابِيُّ مَبْثُوثَةٌ ) « 3 » .

مرصّع : آن است كه در وزن و قافيه متفق باشند ، و آنچه در اوّلى هست مقابل دومى بوده باشد ، مانند : ( إِنَّ إِلَيْنا إِيابَهُمْ * ثُمَّ إِنَّ عَلَيْنا حِسابَهُمْ ) « 4 » ، ( إِنَّ الْأَبْرارَ لَفِي نَعِيمٍ * وَ إِنَّ الْفُجَّارَ لَفِي جَحِيمٍ ) « 5 » .

و متماثل آن است كه : دو جمله در وزن مساوى باشند نه در قافيه ، و أفراد اوّلى مقابل با أفراد جملهء دوّمى باشد ، كه اين قسم نسبت به مرصّع همچون متوازن نسبت به متوازى است ، مانند : ( وَ آتَيْناهُمَا الْكِتابَ الْمُسْتَبِينَ * وَ هَدَيْناهُمَا الصِّراطَ - الْمُسْتَقِيمَ ) « 6 » ، كه الكتاب و الصراط و نيز المستبين و المستقيم در وزن مساوى هستند ، ولى در حرف آخر با هم اختلاف دارند .

تشريع و التزام :

تشريع و التزام :

دو نوع بديعى ديگر مانده كه به فواصل مربوط مىشود :

يكى : تشريع ، كه ابن أبى الاصبع آن را توأم ناميده ، و اصل آن چنين است كه شاعر بيت شعرش را بر دو وزن از اوزان عروض بنا نهد ، پس اگر يك جزء يا دو جزء

( 1 ) نوح ، 13 و 14 ( 2 ) غاشية ، 13 و 14 ( 3 ) غاشية ، 15 و 16 ( 4 ) غاشية ، 25 و 26 ( 5 ) انفطار ، 13 و 14 ( 6 ) صافات ، 117 و 118