الإتقان في علوم القرآن ( فارسى ) — الصفحة ٣٢٥

چند تذكر :

پس در آوردن وصف « حكيم » احتراس خوبى است ، يعنى : و اگر آنها را بيامرزى با وجود استحقاق عذاب داشتن احدى در اين باره بر تو اعتراض نكند ، و در آنچه انجام داده‌اى حكمت هست .

و نظير اين است فرمودهء خداوند در سورة التوبه : ( أُولئِكَ سَيَرْحَمُهُمُ اللَّهُ إِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ ) « 1 » و در سورة الممتحنه : ( وَ اغْفِرْ لَنا رَبَّنا إِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ ) « 2 » و در سورهء غافر : ( رَبَّنا وَ أَدْخِلْهُمْ جَنَّاتِ عَدْنٍ ) تا آنجا كه فرموده : ( إِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ ) « 3 » و در سورة النور : ( وَ لَوْ لا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَ رَحْمَتُهُ وَ أَنَّ اللَّهَ تَوَّابٌ حَكِيمٌ ) « 4 » كه در ابتداى أمر به نظر مىرسد كه مقتضى « ثواب رحيم » باشد چونكه رحمت مناسب توبه است ، ولى چنين تعبير فرموده به جهت اشاره به مشروعيت و حكمت لعان كه پوشيده داشتن اين فاحشهء بزرگ است .

و از فواصلى كه حكمت آنها پوشيده مىماند نيز فرمودهء خداوند در سورة البقرة است : ( هُوَ الَّذِي خَلَقَ لَكُمْ ما فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً ثُمَّ اسْتَوى إِلَى السَّماءِ فَسَوَّاهُنَّ سَبْعَ سَماواتٍ وَ هُوَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ ) « 5 » ، و در سورهء آل عمران فرموده : ( قُلْ إِنْ تُخْفُوا ما فِي - صُدُورِكُمْ أَوْ تُبْدُوهُ يَعْلَمْهُ اللَّهُ وَ يَعْلَمُ ما فِي السَّماواتِ وَ ما فِي الْأَرْضِ وَ اللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ ) « 6 » كه متبادر به ذهن ختم نمودن به قدرت در سورة البقرة و ختم به علم در سورهء آل عمران است ، چون متضمن خبر دادن از آفرينش زمين و آنچه در آن هست بر حسب نيازها و منافع و مصالح أهل آن مىباشد ، و خلقت آسمانها به طور موزون و محكم بدون تفاوت ذكر گرديده ، و خالق بر چنين وصفى بايد كه به جزئيات و كليّات آنچه كرده و مجمل و مفصّل آن عالم و آگاه باشد ، و چون آيهء آل عمران در سياق هشدار بر پيروى از كفّار است ، و تعبير به علم در آن كنايه از جزا دادن به عقاب و ثواب است مناسب شد كه به صفت قدرت ختم گردد .

و از اين گونه است فرمودهء خداوند : ( وَ إِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ وَ لكِنْ لا تَفْقَهُونَ تَسْبِيحَهُمْ إِنَّهُ كانَ حَلِيماً غَفُوراً ) « 7 » كه پايان دادن به حلم و مغفرت پس از بيان تسبيح گفتن أشياء در ابتداى نظر روشن نيست و در حكمت اين أمر ياد شده كه

( 1 ) توبة ، 71 ( 2 ) ممتحنة ، 5 ( 3 ) غافر ، 8 ( 4 ) نور ، 10 ( 5 ) بقرة ، 29 ( 6 ) آل عمران ، 29 ( 7 ) أسراء ، 44