الإتقان في علوم القرآن ( فارسى ) — الصفحة ٣٢٤

چند تذكر :

آيه اوّلى دربارهء يهود نازل شده كه بر خداوند آنچه در كتابش نيست را افتراء زدند ، و دوّمى دربارهء مشركين نازل شده كه كتابى براى ايشان نيست و گمراهيشان شديدتر است .

و نظير اين فرمودهء خداوند در سورة المائدة است : ( وَ مَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ فَأُولئِكَ هُمُ الْكافِرُونَ ) « 1 » سپس آن را اعاده كرده و فرمود : ( فَأُولئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ ) « 2 » و بار سوم فرمود : ( فَأُولئِكَ هُمُ الْفاسِقُونَ ) « 3 » ، و نكته‌اش اين است كه اوّلى دربارهء حكمهاى مسلمانان نازل شده ، و دوّمى دربارهء يهود ، و سوّمى دربارهء نصارى . بقولى :

اوّلى دربارهء كسى كه آنچه خداوند نازل فرموده إنكار كند ، و دوّمى در حق كسى است كه با آنچه خداوند نازل فرموده مخالفت كند با علم به آن و عدم إنكار ، و سوّمى راجع به كسى است كه از روى جهل با آن مخالفت نمايد . و بقولى : كافر و ظالم و فاسق همه به يك معنى يعنى كفر مىباشد ، كه به جهت زيادتى فايده و اجتناب از تكرار با ألفاظ مختلفى از آن تعبير فرموده است .

و عكس اين نوع اتفاق دو فاصله است در حالى كه موضوع مورد سخن يكى است ، مانند فرمودهء خداى تعالى در سورة النور : ( يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لِيَسْتَأْذِنْكُمُ الَّذِينَ مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ ) تا اينكه فرموده : ( كَذلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمُ الْآياتِ وَ اللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ ) « 4 » سپس فرموده : ( وَ إِذا بَلَغَ الْأَطْفالُ مِنْكُمُ الْحُلُمَ فَلْيَسْتَأْذِنُوا كَمَا اسْتَأْذَنَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ كَذلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ آياتِهِ وَ اللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ ) « 5 » .

تذكر دوم : از فواصل مشكل فرمودهء خداى تعالى است : إِنْ تُعَذِّبْهُمْ فَإِنَّهُمْ عِبادُكَ وَ إِنْ تَغْفِرْ لَهُمْ فَإِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ ) « 6 » ، كه مقتضاى فرمودهء خداوند :

« و إن تغفر لهم » آن است كه فاصله : « الغفور الرحيم » باشد ، از مصحف أبىّ نيز چنين نقل شده و ابن شنبوذ همچنين قرائت كرده است . حكمت اين تعبير را چنين ياد كرده‌اند كه فرد مستحق عذاب را نمىآمرزد مگر كسى كه احدى بالاتر از او نيست تا حكمش را رد كند ، پس او عزيز است يعنى غالب ، و حكيم آن است كه هر چيزى را در جاى خودش قرار مىدهد . و گاهى وجه حكمت بر بعضى از ضعفا در پاره‌اى از أفعال پوشيده مىماند كه توهم مىكنند از آن خارج است ، و حال آنكه چنين نيست ،

( 1 ) مائدة ، 44 ( 2 ) مائدة ، 45 ( 3 ) مائدة ، 47 ( 4 ) نور ، 58 ( 5 ) نور ، 59 ( 6 ) مائدة ، 118