الإتقان في علوم القرآن ( فارسى ) — الصفحة ٣١٦

فصلى در تناسب آيات :

بيست و دوم : مستغنى شدن از مفرد با آوردن تثنيه ، مانند : وَ لِمَنْ خافَ مَقامَ رَبِّهِ جَنَّتانِ ) « 1 » ، فرّاء گفته : منظور « جنة » است ، مانند فرمودهء خداوند : ( فَإِنَّ الْجَنَّةَ هِيَ الْمَأْوى ) « 2 » ، پس به جهت تناسب فاصله تثنيه شده است . گفته : قافيه زيادى و كمى آن‌قدر مىپذيرند كه ساير كلام نمىپذيرد ، و نظير اين است نيز گفتهء فرّاء دربارهء فرمودهء خداى تعالى : ( إِذِ انْبَعَثَ أَشْقاها ) « 3 » كه دو نفر بوده‌اند : قدار و يك نفر با او ، و نفرمود : « اشقياها » به جهت رعايت فاصله ، ولى ابن قتيبه اين را إنكار و به شدت رد كرده و گفته است : فقط جايز است در سر آيه‌ها ، هاء سكت يا ألف افزوده شود ، يا همزه و يا حرفى حذف گردد ، ولى اينكه خداوند به دو بهشت وعده داده ؛ به منظور رعايت فاصله يك بهشت بدانيم ، پناه بر خدا ! و چگونه مىتوان اين حرف را زد و حال آنكه خداوند صفات تثنيه را براى دو بهشت نام برده آورده است : فرموده ( ذَواتا أَفْنانٍ ) « 4 » ، سپس فرموده : ( فِيهِما ) « 4 » ، و امّا ابن الصّائغ از فرّاء نقل كرده كه منظور : « جنّات » است ، و به جهت فاصله بر جمع تثنيه إطلاق كرده است . سپس گفته : و اين بعيد نيست . وى گفته : و بدين جهت پس از آن ضمير را به طور تثنيه بر آن بازگردانده كه فاصله رعايت شود .

بيست و چهارم : استغناء به جمع از مفرد ، مانند : ( لا بَيْعٌ فِيهِ وَ لا خِلالٌ ) « 6 » ، يعنى :

و لا خلّة كه به منظور رعايت فاصله چنين آمده ، ولى در آيهء ديگرى مفرد به كار رفته است .

بيست و پنجم : غير عاقل را بمانند عاقل به كار بردن ، مانند : ( رَأَيْتُهُمْ لِي ساجِدِينَ ) « 7 » ، ( وَ كُلٌّ فِي فَلَكٍ يَسْبَحُونَ ) « 8 » .

بيست و ششم : امالهء آنچه اماله نشود ، مانند : آيه‌هاى سورهء طه ، و سورة النجم .

بيست و هفتم : آوردن صيغهء مبالغه ، مانند : قدير و عليم ، و ترك آن در موارد ديگر از قبيل : هو القادر ، عالم الغيب ، و از اين گونه است : ( وَ ما كانَ رَبُّكَ نَسِيًّا ) « 9 » .

بيست و هشتم : ترجيح دادن برخى از اوصاف مبالغه را بر بعضى ديگر ، مانند :

( إِنَّ هذا لَشَيْءٌ عُجابٌ ) « 10 » كه به منظور رعايت فاصله به جاى « عجيب » به كار رفته است .

بيست و نهم : فاصله انداختن بين معطوف و معطوف عليه ، مانند :

( 1 ) رحمن ، 46 ( 2 ) نازعات ، 41 ( 3 ) شمس ، 12 ( 4 ) رحمن ، 48 و 50 ( 6 ) ابراهيم ، 31 ( 7 ) يوسف ، 4 ( 8 ) أنبياء ، 33 ( 9 ) مريم ، 64 ( 10 ) ص ، 5