الإتقان في علوم القرآن ( فارسى ) — الصفحة ٣١٣

فصلى در تناسب آيات :

خود كار نه با تكلّف در سخن پذيرفته شود .

وى افزوده : چگونه مىتوان به طور مطلق بر سجع عيب كرد ، و حال آنكه قرآن بر مبناى كلام فصيح عرب نازل گرديده ، پس فاصله‌ها در آن در ازاى سجعها در سخنان عرب قرار داده شده است ، و بدين جهت بر يك أسلوب نيامده ؛ كه استمرار سخن بر يك شيوه و شكل خوب نيست ، به دليل تكلّفى كه در آن هست ، و نيز ملالى كه در طبع بوجود مىآورد ، و چون تفنّن در أقسام فصاحت برتر از استمرار بر يك قسم آن است ، لذا قسمى از آيات قرآن مقاطع متماثلى يافته و بعضى ديگر غير متماثل آمده است .

فصلى در تناسب آيات :

فصلى در تناسب آيات :

شيخ شمس الدين بن الصائغ كتابى تأليف كرده كه آن را إحكام الرّأى فى أحكام الآى ناميده ، در آن گفته : بدانكه مناسبت در لغت عرب أمرى است مطلوب ، كه به خاطر آن أحيانا با قواعد مخالفت مىشود . وى گفته : و من أحكامى را كه براى رعايت تناسب در آخر آيات واقع شده پيگيرى كردم بر بيش از چهل حكم است يافتم .

يكى : مقدم داشتن معمول ، يا بر عامل ، مانند : ( أَ هؤُلاءِ إِيَّاكُمْ كانُوا يَعْبُدُونَ ) « 1 » ، گويند : و از همين‌گونه است : ( وَ إِيَّاكَ نَسْتَعِينُ ) « 2 » ، يا بر معمولى ديگر كه حقش آن بود مقدم شود ، مانند : ( لِنُرِيَكَ مِنْ آياتِنَا الْكُبْرى ) « 3 » هرگاه « الكبرى » را مفعول « نرى » إعراب كنيم ، و يا بر فاعل مانند : ( وَ لَقَدْ جاءَ آلَ فِرْعَوْنَ النُّذُرُ ) « 4 » ، و از همين‌گونه است مقدم داشتن خبر كان بر اسم آن ، مانند : ( وَ لَمْ يَكُنْ لَهُ كُفُواً أَحَدٌ ) « 5 » .

دوم : مقدم داشتن آنچه در زمان متأخر است ، مانند : ( فَلِلَّهِ الْآخِرَةُ وَ الْأُولى ) « 6 » كه اگر رعايت فاصله نبود « الاولى » مقدم مىشد ، مانند فرمودهء خداوند : ( لَهُ الْحَمْدُ فِي الْأُولى وَ الْآخِرَةِ ) « 7 » .

سوم : مقدم نمودن فاضل بر أفضل ، مانند : ( بِرَبِّ هارُونَ وَ مُوسى ) « 8 » و سخن دربارهء آن گذشت .

( 1 ) سبأ ، 40 ( 2 ) فاتحة ، 5 ( 3 ) طه ، 21 ( 4 ) قمر ، 41 ( 5 ) اخلاص ، 4 ( 6 ) نجم ، 25 ( 7 ) قصص ، 70 ( 8 ) طه ، 70