الإتقان في علوم القرآن ( فارسى ) — الصفحة ٣٠١

مطابقه :

بر دو قسم است : حقيقى و مجازى كه قسم دوم را تكافؤ گويند ، و هريك از اين دو يا لفظى است يا معنوى ، و يا طباق ايجاب است يا سلب .

و از مثالهاى آن است : ( فَلْيَضْحَكُوا قَلِيلًا وَ لْيَبْكُوا كَثِيراً ) « 1 » ، ( وَ أَنَّهُ هُوَ أَضْحَكَ وَ أَبْكى * وَ أَنَّهُ هُوَ أَماتَ وَ أَحْيا ) « 2 » ، ( لِكَيْلا تَأْسَوْا عَلى ما فاتَكُمْ وَ لا تَفْرَحُوا بِما آتاكُمْ ) « 3 » ، ( وَ تَحْسَبُهُمْ أَيْقاظاً وَ هُمْ رُقُودٌ ) « 4 » .

و از مثالهاى مجازى است : ( أَ وَ مَنْ كانَ مَيْتاً فَأَحْيَيْناهُ ) « 5 » يعنى : ضالّا فهديناه .

و از مثالهاى طباق سلب است : ( تَعْلَمُ ما فِي نَفْسِي وَ لا أَعْلَمُ ما فِي نَفْسِكَ ) « 6 » ، ( فَلا تَخْشَوُا النَّاسَ وَ اخْشَوْنِ ) « 7 » .

و از مثالهاى معنوى است : ( إِنْ أَنْتُمْ إِلَّا تَكْذِبُونَ قالُوا رَبُّنا يَعْلَمُ إِنَّا إِلَيْكُمْ لَمُرْسَلُونَ ) « 8 » ، يعنى : ربنا يعلم إنّا لصادقون .

( جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ فِراشاً وَ السَّماءَ بِناءً ) « 9 » ، ابو على فارسى گفته : چون بنا و ساختمان بلندى است در قبال آن فرش آورده شده كه بر خلاف بناست .

و يكى از انواع اين فن طباق خفى ناميده مىشود ، مانند : ( مِمَّا خَطِيئاتِهِمْ أُغْرِقُوا فَأُدْخِلُوا ناراً ) « 10 » زيرا كه غرق از صفات آب است ، انگار كه بين آب و آتش را جمع كرده است . ابن منقذ گفته : و اين مخفىترين مطابقه‌اى است كه در قرآن واقع شده .

و ابن المعتز گفته : از مليح‌ترين و مخفىترين أنواع طباق فرمودهء خداى تعالى است : ( وَ لَكُمْ فِي الْقِصاصِ حَياةٌ ) « 11 » زيرا كه معنى قصاص كشتن است ، و در اينجا كشتن سبب زندگى شده است .

و نوعى از طباق را ترصيع الكلام گويند ، و آن مقترن ساختن شىء با چيزى كه قدر مشتركى با آن دارد مىباشد ، مانند : ( إِنَّ لَكَ أَلَّا تَجُوعَ فِيها وَ لا تَعْرى * وَ أَنَّكَ لا تَظْمَؤُا فِيها وَ لا تَضْحى ) « 12 » كه گرسنگى را با برهنگى آورده ، و حال آنكه در باب خود با تشنگى مىآيد ، و هنگام چاشت و گرما را با تشنگى آورد ، در صورتى كه در باب خود با برهنگى نام برده مىشود ، ولى چون گرسنگى و برهنگى در خالى بودن

( 1 ) توبة ، 82 ( 2 ) نجم ، 44 و 43 ( 3 ) حديد ، 23 ( 4 ) كهف ، 18 ( 5 ) أنعام ، 122 ( 6 ) مائدة ، 116 ( 7 ) مائدة ، 44 ( 8 ) يس ، 16 و 15 ( 9 ) بقرة ، 22 ( 10 ) نوح ، 25 ( 11 ) بقرة ، 179 ( 12 ) طه ، 119 و 118