الإتقان في علوم القرآن ( فارسى ) — الصفحة ٢٩٥
قسم :
( انْطَلِقُوا إِلى ظِلٍّ ذِي ثَلاثِ شُعَبٍ . . . ) « 1 » كه عنوان علم هندسه در آن است ، چون شكل مثلّث اولين شكلهاست ، و به هر كدام از اضلاعش باشد اگر در آفتاب گذاشته شود سايه نخواهد داشت تا زاويه‌هاى آن مشخص گردد ، پس خداى تعالى كه اهل جهنم را أمر كرده به سايهء چنين شكلى برويد براى مسخره كردن آنهاست .
و فرمودهء خداوند : ( وَ كَذلِكَ نُرِي إِبْراهِيمَ مَلَكُوتَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ . . . ) « 2 » كه عنوان علم كلام ، و علم جدل ، و علم هيئت در اين آيات هست .
فرايد :
فرايد :
اين فن مربوط به فصاحت است نه بلاغت ؛ زيرا كه عبارت است از آوردن يك لفظ كه به‌منزلهء قطعه‌اى از عقد - يعنى گوهر بىمانند - مىباشد ، كه بر عظمت فصاحت آن سخن ، و نيرومندى عبارتش ، و پربارى منطقش ، و اصالت عربيّتش دلالت كند ، به‌طورىكه اگر از كلام ساقط گردد ، بر فصحا گران آيد .
و از اين گونه است « حصحص » در فرمودهء خداى تعالى : ( الْآنَ حَصْحَصَ - الْحَقُّ ) « 3 » ، و « الرّفث » در فرمودهء خداوند : ( أُحِلَّ لَكُمْ لَيْلَةَ الصِّيامِ الرَّفَثُ إِلى نِسائِكُمْ ) « 4 » ، و « فزع » در فرمودهء خداى تعالى : ( حَتَّى إِذا فُزِّعَ عَنْ قُلُوبِهِمْ ) « 5 » ، و « خائنة الاعين » در فرمودهء خداوند : ( يَعْلَمُ خائِنَةَ الْأَعْيُنِ ) « 6 » و ألفاظ فرمودهء خداوند : ( فَلَمَّا اسْتَيْأَسُوا مِنْهُ خَلَصُوا نَجِيًّا ) « 7 » و فرمودهء خداوند : ( فَإِذا نَزَلَ بِساحَتِهِمْ فَساءَ صَباحُ الْمُنْذَرِينَ ) « 8 » .
قسم :
قسم :
آن است كه متكلم بخواهد بر چيزى سوگند ياد كند ، پس به چيزى قسم بخورد كه مايهء افتخار يا تعظيم شأن يا تذكر قدر و منزلت او است ، يا مذمت ديگرى است ، يا در روند غزل و ترقق ، يا در شكل موعظه و زهد ، آن را بياورد ، مانند فرمودهء خداوند : ( فَوَ رَبِّ السَّماءِ وَ الْأَرْضِ إِنَّهُ لَحَقٌّ مِثْلَ ما أَنَّكُمْ تَنْطِقُونَ ) « 9 » ، خداوند - سبحانه و
( 1 ) مرسلات ، 30 ( 2 ) انعام ، 75 ( 3 ) يوسف ، 51 ( 4 ) بقرة ، 187 ( 5 ) سبأ ، 23 ( 6 ) غافر ، 19 ( 7 ) يوسف ، 80 ( 8 ) صافات ، 177 ( 9 ) ذاريات ، 23