الإتقان في علوم القرآن ( فارسى ) — الصفحة ٢٨٩
تذكر :
به همان نحو كه در قسم سابق گفته شد ، مانند فرمودهء خداوند : ( وَيْلٌ لِكُلِّ هُمَزَةٍ لُمَزَةٍ ) « 1 » ( وَ إِنَّهُ عَلى ذلِكَ لَشَهِيدٌ * وَ إِنَّهُ لِحُبِّ الْخَيْرِ لَشَدِيدٌ ) « 2 » ، ( ذلِكُمْ بِما كُنْتُمْ تَفْرَحُونَ فِي الْأَرْضِ بِغَيْرِ الْحَقِّ وَ بِما كُنْتُمْ تَمْرَحُونَ ) « 3 » ، ( وَ إِذا جاءَهُمْ أَمْرٌ مِنَ الْأَمْنِ ) « 4 » .
8 - جناس مرفوّ ، كه از يك كلمه و بخشى از كلمهء ديگر تركيب شده باشد ، مانند : ( جُرُفٍ هارٍ فَانْهارَ ) « 5 » .
9 - جناس لفظى ؛ چنين است كه با حرفى كه مناسب با ديگرى باشد از نظر لفظ با هم اختلاف داشته باشند ، مانند ضاد و ظاء ، چنان كه در فرمودهء خداوند آمده :
( وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ ناضِرَةٌ * إِلى رَبِّها ناظِرَةٌ ) « 6 » .
10 - جناس قلب ، كه از لحاظ ترتيب حروف با هم مختلف باشند ، مانند :
( فَرَّقْتَ بَيْنَ بَنِي إِسْرائِيلَ ) « 7 » .
11 - جناس اشتقاق ، كه در أصل اشتقاق ( مصدر ) با هم مجتمع باشند ، اين نوع را مقتضب نيز مىنامند ، مانند : ( فَرَوْحٌ وَ رَيْحانٌ ) « 8 » ، ( فَأَقِمْ وَجْهَكَ لِلدِّينِ الْقَيِّمِ ) « 9 » ، ( وَجَّهْتُ وَجْهِيَ ) « 10 » .
12 - جناس إطلاق ، كه تنها در شباهت با هم يكى باشند ، مانند فرمودهء خداوند : ( وَ جَنَى الْجَنَّتَيْنِ ) « 11 » ، ( قالَ إِنِّي لِعَمَلِكُمْ مِنَ الْقالِينَ ) « 12 » ، ( لِيُرِيَهُ كَيْفَ يُوارِي ) « 13 » ، ( وَ إِنْ يُرِدْكَ بِخَيْرٍ فَلا رَادَّ ) « 14 » ، ( اثَّاقَلْتُمْ إِلَى الْأَرْضِ أَ رَضِيتُمْ ) « 15 » ، ( وَ إِذا أَنْعَمْنا عَلَى الْإِنْسانِ أَعْرَضَ ) تا آنجا كه فرموده : ( فَذُو دُعاءٍ عَرِيضٍ ) « 16 » .
تذكر :
تذكر :
چون جناس از زيباييهاى لفظى است نه معنوى ، هنگامى كه معنى قويتر باشد ترك مىگردد ، مانند فرمودهء خداى تعالى : ( وَ ما أَنْتَ بِمُؤْمِنٍ لَنا وَ لَوْ كُنَّا صادِقِينَ ) « 17 » ، گفتهاند : چه حكمتى در اين هست كه نفرمود : « بمصدّق لنا » در حالى كه معنى آن را مىرساند تجنيس هم رعايت شده است ؟
( 1 ) همزة ، 1 ( 2 ) عاديات ، 7 و 8 ( 3 ) غافر ، 75 ( 4 ) نساء ، 83 ( 5 ) توبة ، 109 ( 6 ) توبة ، 22 و 23 ( 7 ) طه ، 94 ( 8 ) واقعة ، 89 ( 9 ) روم ، 43 ( 10 ) انعام ، 79 ( 11 ) رحمن ، 54 ( 12 ) شعراء ، 168 ( 13 ) مائدة ، 31 ( 14 ) يونس ، 107 ( 15 ) توبة ، 38 ( 16 ) فصلت ، 51 ( 17 ) يوسف ، 17