الإتقان في علوم القرآن ( فارسى ) — الصفحة ٢٨٧

جناس :

سوم : متعلق بودن ما بعد فاصله به آن ، و اين در نوع فاصله‌ها ذكر شده است .

چهارم : درج كردن سخن كس ديگر در بين كلام به منظور تأكيد معنى ، يا ترتيب نظم ، و نوع بديعى همين است ، ابن أبى الإصبع گفته : در قرآن چيزى از اين گونه نيافتم مگر در دو مورد كه متضمن دو فصل از تورات و انجيل است ، فرمودهء خداوند : ( وَ كَتَبْنا عَلَيْهِمْ فِيها أَنَّ النَّفْسَ بِالنَّفْسِ . . . ) « 1 » ، و فرمودهء خداوند : ( مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ . . . ) « 2 » .

و ابن النقيب و ديگران نقل قولهايى كه از زبان مخلوق در قرآن آمده را مثال آورده‌اند ، مانند فرمودهء خداى تعالى به حكايت از ملائكه : ( أَ تَجْعَلُ فِيها مَنْ يُفْسِدُ فِيها ) « 3 » ، و از منافقين : ( أَ نُؤْمِنُ كَما آمَنَ السُّفَهاءُ ) « 4 » ، ( وَ قالَتِ الْيَهُودُ ) « 5 » ، ( وَ قالَتِ النَّصارى ) « 5 » . ابن النّقيب گفته : و همين‌طور است آنچه از لغتهاى عجمى در آن آمده است .

جناس :

جناس :

جناس تشابه دو لفظ در كلام است ، در كنز البراعة آمده : و فايده‌اش آن است كه شنونده به خوب گوش كردن آن تمايل پيدا مىكند ، زيرا كه تناسب ألفاظ إيجاد ميل و توجه مىنمايد ، و چون اگر لفظ مشترك بر يك معنى حمل شود ، و سپس در حالى كه مراد غير آن باشد بيايد ، دل به آن مشتاق مىگردد .

و انواع جناس بسيار است از جمله :

1 - جناس تامّ ، و آن چنين است كه دو لفظ در انواع حروف و تعداد و هيآت آنها با هم متّفق و يكسان باشند ، مانند فرمودهء خداى تعالى : ( وَ يَوْمَ تَقُومُ السَّاعَةُ يُقْسِمُ الْمُجْرِمُونَ ما لَبِثُوا غَيْرَ ساعَةٍ ) « 7 » .

و گويند : غير از اين مورد در قرآن نيامده ، و شيخ الإسلام ابن حجر جاى ديگرى را استنباط كرده : ( يَكادُ سَنا بَرْقِهِ يَذْهَبُ بِالْأَبْصارِ ) « 8 » ، ( يُقَلِّبُ اللَّهُ اللَّيْلَ وَ النَّهارَ إِنَّ فِي ذلِكَ لَعِبْرَةً لِأُولِي الْأَبْصارِ ) « 9 » .

( 1 ) مائدة ، 45 ( 2 ) فتح ، 29 ( 3 ) بقرة ، 30 ( 4 ) بقرة ، 13 ( 5 ) بقرة ، 113 ( 7 ) روم ، 55 ( 8 ) نور ، 43 ( 9 ) نور ، 44