الإتقان في علوم القرآن ( فارسى ) — الصفحة ٢٨٢

تفويف :

و از خليل است كه دربارهء فرمودهء خداوند تعالى : ( فَجاسُوا خِلالَ الدِّيارِ ) « 1 » گفته : منظور « فحاسوا » بوده ، پس جيم به جاى حاء آمده ، و با جاء نيز خوانده شده ، و فارسى از اين گونه دانسته : ( إِنِّي أَحْبَبْتُ حُبَّ الْخَيْرِ ) « 2 » را ، يعنى : الخيل ، و ابو عبيده از اين قبيل شمرده : ( إِلَّا مُكاءً وَ تَصْدِيَةً ) « 3 » يعنى : تصددة .

تأكيد مدح به چيزى كه شبيه ذمّ است :

تأكيد مدح به چيزى كه شبيه ذمّ است :

ابن أبى الاصبع گفته : و اين نوع در قرآن بىنهايت كم است ، گفته : و جز يك آيه از آن نيافتم ، و آن فرمودهء خداوند است : ( قُلْ يا أَهْلَ الْكِتابِ هَلْ تَنْقِمُونَ مِنَّا إِلَّا أَنْ آمَنَّا بِاللَّهِ . . . ) « 4 » كه استثناء پس از استفهامى كه در قالب توبيخ است نسبت به عيب گرفتن اهل كتاب بر مؤمنين ايمانشان را ، موهم آن است كه آنچه پس از آن مىآيد كه موجب نقمت و نكوهش فاعل آن است ، مذمت باشد ، ولى چون بعد از استثناء سخنى كه مايهء مدح فاعل آن است آمد ، كلام متضمن تأكيد مدح است به آنچه شبيه ذم است .

مىگويم : و نظير اين است فرمودهء خداوند : ( وَ ما نَقَمُوا إِلَّا أَنْ أَغْناهُمُ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ مِنْ فَضْلِهِ ) « 5 » ، و فرمودهء خداوند : ( الَّذِينَ أُخْرِجُوا مِنْ دِيارِهِمْ بِغَيْرِ حَقٍّ إِلَّا أَنْ يَقُولُوا رَبُّنَا اللَّهُ ) « 6 » ؛ زيرا كه ظاهرا استثناء آن است كه ما بعد آن حق است و مقتضى بيرون كردن آنها از شهر و ديارشان ، ولى چون صفت مدح است كه إكرام آنها را مىرساند نه خارج كردن ، تأكيد مدح است به چيزى كه شبيه مذمّت مىباشد .

و تنوخى در الأقصى القريب از اين گونه شمرده : ( لا يَسْمَعُونَ فِيها لَغْواً وَ لا تَأْثِيماً * إِلَّا قِيلًا سَلاماً سَلاماً ) « 7 » ، « سلاما سلاما » را استثنا كرده كه ضد لغو و تأثيم است ، و اين تأكيد نبودن لغو و تأثيم مىباشد .

تفويف :

تفويف :

تفويف عبارت است از اينكه متكلم معانى گوناگونى از مدح و وصف و فنون

( 1 ) اسراء ، 5 ( 2 ) ص ، 32 ( 3 ) انفال ، 35 ( 4 ) مائدة ، 59 ( 5 ) توبة ، 74 ( 6 ) حج ، 40 ( 7 ) واقعة ، 25 و 26