الإتقان في علوم القرآن ( فارسى ) — الصفحة ٢٨١
ابدال :
اقتصاص :
اقتصاص :
اين قسم را ابن فارس ذكر كرده ، و اقتصاص آن است كه سخنى در سوره‌اى از سخن ديگرى در همان سوره يا سورهء ديگر بريده شده باشد ، مانند فرمودهء خداى تعالى : ( وَ آتَيْناهُ أَجْرَهُ فِي الدُّنْيا وَ إِنَّهُ فِي الْآخِرَةِ لَمِنَ الصَّالِحِينَ ) « 1 » ، در حالى كه آخرت خانهء ثواب است و عملى در آن نيست ، پس اين از آيهء ديگر حكايت شده كه : ( و من يأته مؤمنا قد عمل الصّالحات فأولئك لهم الدّرجات العلا ) « 2 » .
و از اين گونه است : ( وَ لَوْ لا نِعْمَةُ رَبِّي لَكُنْتُ مِنَ الْمُحْضَرِينَ ) « 3 » كه از فرمودهء خداوند : ( أُولئِكَ فِي الْعَذابِ مُحْضَرُونَ ) « 4 » گرفته شده است .
و نيز فرمودهء خداوند : ( وَ يَوْمَ يَقُومُ الْأَشْهادُ ) « 5 » از چهار آيه بريده شده است ، زيرا كه شاهدان چهار طايفه‌اند ، فرشتگان كه در فرمودهء خداوند است : ( وَ جاءَتْ كُلُّ نَفْسٍ مَعَها سائِقٌ وَ شَهِيدٌ ) « 6 » و پيغمبران ، در فرمودهء خداوند : ( فَكَيْفَ إِذا جِئْنا مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ بِشَهِيدٍ وَ جِئْنا بِكَ عَلى هؤُلاءِ شَهِيداً ) « 7 » ، و امّت حضرت محمد [ صلّى اللّه - عليه و آله و سلّم ] در فرمودهء خداوند : ( لِتَكُونُوا شُهَداءَ عَلَى النَّاسِ ) « 8 » ، و اعضاى بدن در فرمودهء خداوند : ( يَوْمَ تَشْهَدُ عَلَيْهِمْ أَلْسِنَتُهُمْ . . . ) « 9 » .
و فرمودهء خداوند : ( يَوْمَ التَّنادِ ) « 10 » كه به تخفيف و تشديد خوانده شده ، اوّلى از فرمودهء خداوند : ( وَ نادى أَصْحابُ الْجَنَّةِ أَصْحابَ النَّارِ ) « 11 » گرفته شده ، و دومى از :
( يَوْمَ يَفِرُّ الْمَرْءُ مِنْ أَخِيهِ ) « 12 » .
ابدال :
ابدال :
إبدال قرار دادن بعضى از حروف به جاى بعض ديگر است ، ابن فارس از اين گونه دانسته : ( فَانْفَلَقَ ) « 3 » را ، يعنى : انفرق بوده ، لذا فرموده : ( فَكانَ كُلُّ فِرْقٍ ) « 14 » ، پس راء و لام در پى يكديگرند .
( 1 ) عنكبوت 27 ( 2 ) طه ، 75 ( 3 ) صافات ، 57 ( 4 ) سبأ ، 38 ( 5 ) غافر ، 51 ( 6 ) ق ، 31 ( 7 ) نساء ، 41 ( 8 ) بقرة ، 143 ( 9 ) نور ، 24 ( 10 ) غافر ، 32 ( 11 ) اعراف ، 44 ( 12 ) عبس ، 34 ( 14 ) شعراء ، 63