الإتقان في علوم القرآن ( فارسى ) — الصفحة ٢٨٠

استدراك و استثناء :

و از اين گونه است فرق بين سقى و أسقى ، كه « سقى » براى موردى است كه در سقائى مشقت و رنجى نباشد ، و لذا خداى تعالى در مورد آشاميدنيهاى بهشت آن را به كار برده و فرموده : ( وَ سَقاهُمْ رَبُّهُمْ شَراباً طَهُوراً ) « 1 » ، و « أسقى » براى مورد مشكل و با زحمت مىباشد ، بدين جهت آن را در آشاميدنيهاى دنيا به كار برده و فرموده : ( وَ أَسْقَيْناكُمْ ماءً فُراتاً ) « 2 » ، ( لَأَسْقَيْناهُمْ ماءً غَدَقاً ) « 3 » زيرا كه آبيارى در دنيا به هيچ وجه از زحمت خالى نيست .

استدراك و استثناء :

استدراك و استثناء :

شرط اينكه از بديع شمرده شوند آن است كه نوعى از محاسن را بيش از آنچه معنى لغوى بر آن دلالت دارد متضمن باشند .

مثال استدراك : ( قالَتِ الْأَعْرابُ آمَنَّا قُلْ لَمْ تُؤْمِنُوا وَ لكِنْ قُولُوا أَسْلَمْنا ) « 4 » كه اگر به « لم تؤمنوا » اكتفا مىكرد آنها را پراكنده مىنمود ؛ زيرا كه آنها گمان داشتند كه إقرار به شهادتين إيمان است ، پس از جهت بلاغت واجب بود كه استدراك ذكر شود تا دانسته گردد كه ايمان توافق دل با زبان است ، و اگر تنها زبان به آن اقرار نمايد إسلام ناميده مىشود ، و به آن ايمان نمىگويند ، و توضيح بيشترى نيز بر آن افزود كه : ( وَ لَمَّا يَدْخُلِ الْإِيمانُ فِي قُلُوبِكُمْ ) « 5 » ، پس چون استدراك متضمن توضيح اشكالى كه ظاهر كلام دارد مىباشد ، از محاسن شمرده شده است .

و مثال استثناء : ( فَلَبِثَ فِيهِمْ أَلْفَ سَنَةٍ إِلَّا خَمْسِينَ عاماً ) « 6 » كه خبر دادن از آن مدّت با اين عبارت زمينه را براى معذور داشتن نوح در نفرينش بر قومش فراهم مىسازد ، كه اگر گفته مىشد : « در قومش نهصد و پنجاه سال ماند » اين‌چنين مطلب را هول‌انگيز و بزرگ جلوه نمىداد ، زيرا كه لفظ « ألف - هزار » كه در آيه آمده اوّلى كه به گوش مىرسد انسان را از شنيدن بقيهء سخن مشغول مىدارد ، و چون استثنا مىآيد ديگر توجه شخص را به خود معطوف نمىكند تا أثر ياد كردن لفظ هزار از بين برود .

( 1 ) انسان ، 21 ( 2 ) مرسلات ، 27 ( 3 ) جن ، 16 ( 4 ) حجرات ، 14 ( 5 ) حجرات ، 14 ( 6 ) عنكبوت ، 14