الإتقان في علوم القرآن ( فارسى ) — الصفحة ٢٧٦

انسجام :

به ترتيب مألوف آنها را نام نبرد - كه عادت بر اين است كه اول از پدر آغاز مىكنند ، سپس پدر بزرگ ، سپس جدّ أعلى - چون در اينجا جناب يوسف عليه السلام نمىخواسته فقط نام پدرانش را برده باشد ، بلكه بدين جهت آنان را ياد كرد كه آيين ايشان را كه پيروى مىنمود يادآور شود ، پس از صاحب آيين شروع كرد ، سپس كسى كه از او گرفته ، به ترتيب سير آيين آنها را نام برد ، و مانند آن است گفتهء فرزندان يعقوب : ( نَعْبُدُ إِلهَكَ وَ إِلهَ آبائِكَ إِبْراهِيمَ وَ إِسْماعِيلَ وَ إِسْحاقَ ) « 1 » .

انسجام :

انسجام :

انسجام آن است كه سخن به خاطر خالى بودن از گره و پيچيدگى ، همچون آب‌روان باشد ، و از جهت نرمى و آسانى تركيب و گوارايى الفاظش به نزديكى جارى شدن برسد . و تمامى قرآن چنين است ، اهل بديع گفته‌اند : هرگاه انسجام در نثر قوى باشد ، نخواسته و بدون قصد در قرائت موزون افتد ، به جهت نيروى انسجام آن ، و از اين گونه در قرآن موزون آمده :

از بحر طويل : ( فَمَنْ شاءَ فَلْيُؤْمِنْ وَ مَنْ شاءَ فَلْيَكْفُرْ ) « 2 » .

و از بحر مديد : ( وَ اصْنَعِ الْفُلْكَ بِأَعْيُنِنا ) « 3 » .

و از بحر بسيط : ( فَأَصْبَحُوا لا يُرى إِلَّا مَساكِنُهُمْ ) « 4 » .

و از بحر وافر : ( وَ يُخْزِهِمْ وَ يَنْصُرْكُمْ عَلَيْهِمْ وَ يَشْفِ صُدُورَ قَوْمٍ مُؤْمِنِينَ ) « 5 » .

و از بحر كامل : ( وَ اللَّهُ يَهْدِي مَنْ يَشاءُ إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ ) « 6 » .

و از بحر هزج : ( فَأَلْقُوهُ عَلى وَجْهِ أَبِي يَأْتِ بَصِيراً ) « 7 » .

و از بحر رجز : ( وَ دانِيَةً عَلَيْهِمْ ظِلالُها وَ ذُلِّلَتْ قُطُوفُها تَذْلِيلًا ) « 8 » .

و از بحر رمل : ( وَ جِفانٍ كَالْجَوابِ وَ قُدُورٍ راسِياتٍ ) « 9 » .

و از بحر سريع : ( أَوْ كَالَّذِي مَرَّ عَلى قَرْيَةٍ ) « 10 » .

و از بحر منسرح : ( إِنَّا خَلَقْنَا الْإِنْسانَ مِنْ نُطْفَةٍ ) « 11 » .

و از بحر خفيف : ( لا يَكادُونَ يَفْقَهُونَ حَدِيثاً ) « 12 » .

( 1 ) بقرة ، 133 ( 2 ) كهف ، 29 ( 3 ) هود ، 37 ( 4 ) أحقاف ، 25 ( 5 ) توبة ، 14 ( 6 ) بقرة ، 213 ( 7 ) يوسف ، 93 ( 8 ) انسان ، 14 ( 9 ) سبأ ، 13 ( 10 ) بقرة ، 259 ( 11 ) انسان ، 2 ( 12 ) نساء ، 78