الإتقان في علوم القرآن ( فارسى ) — الصفحة ٢٧٢

التفات :

سوار شدن به كشتى حضور دارند چون از مرگ و طوفانى شدن دريا مىترسند ، پس خداوند نيز خطاب حاضر به آنها فرموده ، سپس وقتى باد مطابق ميل سرنشينان كشتى جريان يافت ، و از هلاك شدن در أمان ماندند ديگر حضور قلبى برايشان نماند ، همچنان‌كه عادت آدمى است كه وقتى امنيتى مىبيند ياد خدا از دلش بيرون مىرود ؛ بارى وقتى غائب شدند خداوند با صيغهء غيبت آنان را متذكر ساخت ، و اين اشارهء صوفيانه است .

و نيز از مثالهاى آن : ( وَ ما آتَيْتُمْ مِنْ زَكاةٍ تُرِيدُونَ وَجْهَ اللَّهِ فَأُولئِكَ هُمُ - الْمُضْعِفُونَ ) « 1 » ، ( وَ كَرَّهَ إِلَيْكُمُ الْكُفْرَ وَ الْفُسُوقَ وَ الْعِصْيانَ أُولئِكَ هُمُ الرَّاشِدُونَ ) « 2 » ، ( ادْخُلُوا الْجَنَّةَ أَنْتُمْ وَ أَزْواجُكُمْ تُحْبَرُونَ * يُطافُ عَلَيْهِمْ ) « 3 » ، كه اصل در آنها « عليكم » بوده است ، سپس فرموده : ( وَ أَنْتُمْ فِيها خالِدُونَ ) « 3 » كه التفات را تكرار نموده است .

و مثال التفات از غيبت به تكلّم : ( وَ اللَّهُ الَّذِي أَرْسَلَ الرِّياحَ فَتُثِيرُ سَحاباً فَسُقْناهُ ) « 5 » ، ( وَ أَوْحى فِي كُلِّ سَماءٍ أَمْرَها وَ زَيَّنَّا ) « 6 » ، ( سُبْحانَ الَّذِي أَسْرى بِعَبْدِهِ ) تا :

( بارَكْنا حَوْلَهُ لِنُرِيَهُ مِنْ آياتِنا ) سپس دوباره به غيبت ملتفت شد و فرمود : ( إِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْبَصِيرُ ) « 7 » و در قرائت حسن « ليريه » آمده ، از « باركنا » التفات دومى هست ، و در « آياتنا » التفات سوم ، و « إنّه » التفات چهارمى است ، زمخشرى گفته :

فايدهء التفات در اين آيات و امثال آن اينكه اختصاص خداوند را به قدرت تذكر دهد ، و اينكه تحت قدرت احدى نيست .

و مثال التفات از غيبت به خطاب : ( وَ قالُوا اتَّخَذَ الرَّحْمنُ وَلَداً * لَقَدْ جِئْتُمْ شَيْئاً إِدًّا ) « 8 » ، ( أَ لَمْ يَرَوْا كَمْ أَهْلَكْنا مِنْ قَبْلِهِمْ مِنْ قَرْنٍ مَكَّنَّاهُمْ فِي الْأَرْضِ ما لَمْ نُمَكِّنْ لَكُمْ ) « 9 » ، ( وَ سَقاهُمْ رَبُّهُمْ شَراباً طَهُوراً * إِنَّ هذا كانَ لَكُمْ جَزاءً ) « 10 » ، ( إِنْ أَرادَ النَّبِيُّ أَنْ يَسْتَنْكِحَها خالِصَةً لَكَ ) « 11 » .

و از خوب‌ترين موارد آن در سورة الفاتحة آمده است ، زيرا كه بنده وقتى خداى - تعالى را به تنهايى ياد كند ، سپس صفات او را متذكر گردد كه هر صفت آن بر شدت

( 1 ) روم ، 39 ( 2 ) حجرات ، 7 ( 3 ) زخرف ، 70 و 71 ( 5 ) فاطر ، 9 ( 6 ) فصلت ، 12 ( 7 ) اسراء ، 1 ( 8 ) مريم ، 88 و 89 ( 9 ) انعام ، 6 ( 10 ) انسان ، 21 و 22 ( 11 ) احزاب ، 50