الإتقان في علوم القرآن ( فارسى ) — الصفحة ٢٧٠

التفات :

« و اليه أرجع » بوده است ، پس از متكلم به خطاب روى گرداند ، و نكته‌اش اين است كه او سخن را در قالب نصيحت و خير خواهى خودش درآورد ، و حال آنكه مىخواست قوم خود را نصيحت كند ، تا لطف و ملايمت كرده باشد ، و به آنها اعلام نمايد كه آنچه براى خودش مىخواهد براى آنان نيز همان را مىخواهد ، سپس به سوى آنها ملتفت شد چون در مقام ترسانيدن قوم خود و دعوت آنها به سوى خداوند تعالى اين سخن را پيش گرفته بود .

و به اين ترتيب اين آيه را از نوع التفات دانسته‌اند ، ولى جاى بحث و نظر است ؛ زيرا كه در صورتى التفات مىشد كه مقصودش در هر دو جمله خبر دادن از خودش مىبود ، و در اينجا چنين نيست ، چون ممكن است بگوييم مراد او از « ترجعون » مخاطبين باشد نه خودش .

در جواب اين اشكال گفته‌اند : اگر مقصود چنين بود استفهام إنكارى صحيح است زيرا كه لازمهء بازگشت بنده به سوى مولايش آن نيست كه غير او را هم آن مولى بازگرداند ، پس معنى چنين است : چگونه نپرستم كسى را كه بازگشتم به سوى او است ، و بدين جهت از « و إليه أرجع » به « و إليه ترجعون » عدول كرده كه خودش هم داخل آنها بود ، اضافه بر اينكه فايدهء خوبى را نيز رساند كه آنها را متوجه ساخت به - اينكه او هم مانند آنهاست در واجب بودن عبادت كسى كه بازگشت همه به سوى او است .

و نيز از مثالهاى آن فرمودهء خداى تعالى است : ( وَ أُمِرْنا لِنُسْلِمَ لِرَبِّ الْعالَمِينَ ) « 1 » ، ( وَ أَنْ أَقِيمُوا الصَّلاةَ ) « 2 » .

و مثال التفات از متكلم به غيبت - كه وجه آن اينكه شنونده بفهمد كه متكلم اين سخن را طبق برنامهء خودش مىگويد ، و براى او حضور و غياب شنونده فرقى نمىكند ، و تلوّن و تغيير در سخن او نيست كه پشت سر بر خلاف آنچه پيش رو گفته به زبان آورد - فرمودهء خداى تعالى است : ( إِنَّا فَتَحْنا لَكَ فَتْحاً مُبِيناً * لِيَغْفِرَ لَكَ اللَّهُ ) « 3 » كه در اصل « لنغفر لك » بوده است ، ( إِنَّا أَعْطَيْناكَ الْكَوْثَرَ * فَصَلِّ لِرَبِّكَ ) « 4 » كه در اصل « لنا » بوده ، ( أَمْراً مِنْ عِنْدِنا إِنَّا كُنَّا مُرْسِلِينَ * رَحْمَةً مِنْ رَبِّكَ ) « 5 » در اصل « منّا » بوده ، ( إِنِّي رَسُولُ اللَّهِ إِلَيْكُمْ جَمِيعاً ) « 6 » تا آنجا كه فرموده : ( فَآمِنُوا بِاللَّهِ وَ رَسُولِهِ ) و در

( 1 ) انعام ، 71 ( 2 ) انعام ، 73 ( 3 ) فتح ، 1 و 2 ( 4 ) كوثر ، 1 و 2 ( 5 ) دخان ، 5 و 6 ( 6 ) اعراف ، 158