الإتقان في علوم القرآن ( فارسى ) — الصفحة ٢٦١

ترجّى :

را متضمن است لذا تكذيب به آن تعلق گرفته .

و ديگرى گفته : دروغ در تمنى صحيح نيست ، بلكه دروغ در متمنى مىشود كه وقوع آن نزد صاحبش ترجح دارد ، بنابراين آن به اعتقادى كه گمان است وارد شده ، ولى خود آن خبر صحيح است .

گفته : و در فرمودهء خداوند : ( وَ إِنَّهُمْ لَكاذِبُونَ ) معنى آن نيست كه آنچه آنها تمنى كردند واقع نيست ، زيرا كه اين جمله در معرض مذمّت آنها وارد شده ، و در متمنّى مذمّت نيست ، بلكه خبر دروغ نگفتن و ايمان داشتن آنها تكذيب گرديده است .

و حرف تمنّى كه براى آنها به طور خصوص وضع شده « ليت » است ، مانند :

( يا لَيْتَنا نُرَدُّ ) « 1 » ، ( يا لَيْتَ قَوْمِي يَعْلَمُونَ ) « 2 » ، ( يا لَيْتَنِي كُنْتُ مَعَهُمْ فَأَفُوزَ ) « 3 » .

و گاهى - كه در صورت علم به مفقود بودن آن باشد - با « هل » تمنى انجام مىشود ، مانند : ( فَهَلْ لَنا مِنْ شُفَعاءَ فَيَشْفَعُوا لَنا ) « 4 » ، و با « لو » نيز مىآيد ، مانند : ( فَلَوْ أَنَّ لَنا كَرَّةً فَنَكُونَ ) « 5 » ، لذا فعل در جواب آن منصوب مىشود .

و گاهى با « لعلّ » تمنى مىشود نسبت به دور ، پس در نصب جواب حكم « ليت » را پيدا مىكند ، مانند : ( لَعَلِّي أَبْلُغُ الْأَسْبابَ * أَسْبابَ السَّماواتِ فَأَطَّلِعَ ) « 6 » .

ترجّى :

ترجّى :

و از جمله أقسام إنشاء : ترجّى مىباشد ، قرافى در الفروق نقل اجماع كرده بر اينكه ترجّى انشاء است ، و بين آن با تمنى فرق گذاشته به اينكه ترجّى فقط در ممكن و تمنى در ممكن و محال هر دو مىباشد ، و نيز ترجى در نزديك و تمنى در دور است ، و همچنين ترجّى در متوقّع و تمنّى در غير آن است ، و تمنّى در جايى است كه مورد علاقهء دل باشد و ترجّى در غير آن است .

و شنيدم كه استادمان علّامهء كافيجى مىگفت : فرق بين تمنّى و عرض همان فرق بين آن با ترجى است .

( 1 ) انعام ، 27 ( 2 ) يس ، 26 ( 3 ) نساء ، 73 ( 4 ) اعراف ، 53 ( 5 ) شعراء ، 103 ( 6 ) غافر ، 36 و 37