الإتقان في علوم القرآن ( فارسى ) — الصفحة ٢٥٤

معانى استفهام :

( ما وَلَّاهُمْ عَنْ قِبْلَتِهِمُ ) « 1 » .

پنجم : عتاب و سرزنش ، مانند : ( أَ لَمْ يَأْنِ لِلَّذِينَ آمَنُوا أَنْ تَخْشَعَ قُلُوبُهُمْ لِذِكْرِ اللَّهِ ) « 2 » ، ابن مسعود گفته : مدت بين مسلمان شدن آنها تا زمانى كه به اين آيه عتاب شدند از چهار سال بيشتر نشد . اين را حاكم روايت كرده است . و از لطيف‌ترين عتابهايى كه خداوند بهترين خلايق را با آن عتاب نموده اين آيه است : ( عَفَا اللَّهُ عَنْكَ لِمَ أَذِنْتَ لَهُمْ ) « 3 » ، زمخشرى از اين آيه نيز به أدب الهى مؤدّب نشد ، و عادت بىأدبى خود را رها ننمود .

ششم : يادآورى ، و در آن نوعى اختصار هم هست ، مانند فرمودهء خداوند :

( أَ لَمْ أَعْهَدْ إِلَيْكُمْ يا بَنِي آدَمَ أَنْ لا تَعْبُدُوا الشَّيْطانَ ) « 4 » ، ( أَ لَمْ أَقُلْ لَكُمْ إِنِّي أَعْلَمُ غَيْبَ - السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ ) « 5 » ، ( هَلْ عَلِمْتُمْ ما فَعَلْتُمْ بِيُوسُفَ وَ أَخِيهِ ) « 6 » .

هفتم : افتخار ، مانند : ( أَ لَيْسَ لِي مُلْكُ مِصْرَ ) « 7 » .

هشتم : تفخيم ، مانند : ( ما لِهذَا الْكِتابِ لا يُغادِرُ صَغِيرَةً وَ لا كَبِيرَةً إِلَّا أَحْصاها ) « 8 » .

نهم : ترساندن و هول انگيختن ، مانند : ( الْحَاقَّةُ * مَا الْحَاقَّةُ ) ، ( الْقارِعَةُ مَا الْقارِعَةُ ) .

دهم : عكس آن ، يعنى ساده گرفتن و تخفيف ، مانند : ( وَ ما ذا عَلَيْهِمْ لَوْ آمَنُوا ) « 9 » .

يازدهم : تهديد و وعيد ، مانند : ( أَ لَمْ نُهْلِكِ الْأَوَّلِينَ ) « 10 » .

دوازدهم : بسيار نمودن ، مانند : ( وَ كَمْ مِنْ قَرْيَةٍ أَهْلَكْناها ) « 11 » .

سيزدهم : تسويه ، و آن استفهامى است كه بر جمله‌اى كه بشود مصدر را جايگزين آن كرد داخل مىشود مانند : ( سَواءٌ عَلَيْهِمْ أَ أَنْذَرْتَهُمْ أَمْ لَمْ تُنْذِرْهُمْ ) « 12 » .

چهاردهم : أمر ، مانند : ( أَ أَسْلَمْتُمْ ) « 13 » يعنى : اسلام آوريد ، ( فَهَلْ أَنْتُمْ مُنْتَهُونَ ) « 14 » يعنى : انتهوا - دست برداريد ، ( أَ تَصْبِرُونَ ) « 15 » يعنى : اصبروا - صبر كنيد .

پانزدهم : تنبيه و توجه دادن ، و آن از اقسام أمر است ، مانند : ( أَ لَمْ تَرَ إِلى رَبِّكَ كَيْفَ مَدَّ الظِّلَّ ) « 16 » يعنى نگاه كن كه خداوند چگونه سايه را گسترانيده ،

( 1 ) بقرة ، 142 ( 2 ) حديد ، 16 ( 3 ) توبة ، 43 ( 4 ) يس ، 60 ( 5 ) بقرة ، 33 ( 6 ) يوسف ، 89 ( 7 ) زخرف ، 51 ( 8 ) كهف ، 49 ( 9 ) نساء ، 39 ( 10 ) مرسلات ، 16 ( 11 ) اعراف ، 4 ( 12 ) بقرة ، 6 ( 13 ) آل عمران ، 20 ( 14 ) مائدة ، 91 ( 15 ) فرقان ، 20 ( 16 ) فرقان ، 45