الإتقان في علوم القرآن ( فارسى ) — الصفحة ٢٥٣

معانى استفهام :

ثابت است مىباشد ، ابن جنّى گفته : و آن با هل به كار نمىرود ، چنان كه با ديگر ادوات استفهام استعمال مىشود ، و كندى گفته : بسيارى از علما دربارهء فرمودهء خداوند :

( هَلْ يَسْمَعُونَكُمْ إِذْ تَدْعُونَ * أَوْ يَنْفَعُونَكُمْ ) « 1 » بر آنند كه « هل » در معنى تقرير و توبيخ با همزه شريك است ؛ ولى من ديده‌ام كه ابو على آن را نمىپذيرد ، و او معذور است زيرا كه آن از قبيل إنكار مىباشد .

و ابو حيّان از سيبويه نقل كرده كه استفهام تقرير با هل واقع نمىشود ، و تنها همزه در آن به كار مىرود ، سپس از يكى از علماى نحو نقل كرده كه « هل » براى تقرير نيز مىآيد ، چنان كه در فرمودهء خداى تعالى است : ( هَلْ فِي ذلِكَ قَسَمٌ لِذِي حِجْرٍ ) « 2 » .

و جمله با تقرير موجب است ، لذا بر صريح موجب بر آن عطف شده ، و بر صريح موجب عطف مىگردد ، گونهء اول مانند فرمودهء خداى تعالى : ( أَ لَمْ نَشْرَحْ لَكَ صَدْرَكَ * وَ وَضَعْنا عَنْكَ وِزْرَكَ ) « 3 » ، ( أَ لَمْ يَجِدْكَ يَتِيماً فَآوى * وَ وَجَدَكَ ) « 4 » ، ( أَ لَمْ يَجْعَلْ كَيْدَهُمْ فِي تَضْلِيلٍ * وَ أَرْسَلَ ) « 5 » ، و گونهء دوم مثل : ( أَ كَذَّبْتُمْ بِآياتِي وَ لَمْ تُحِيطُوا بِها عِلْماً ) « 6 » بنا بر بيانى كه جرجانى تقرير كرده و آن را مانند : ( وَ جَحَدُوا بِها وَ اسْتَيْقَنَتْها أَنْفُسُهُمْ ظُلْماً وَ عُلُوًّا ) « 7 » دانسته است .

و در حقيقت استفهام تقرير ، همان استفهام انكار است ، و انكار نفى است كه بر نفى داخل شده ، و نفى نفى إثبات مىباشد ، و از مثالهاى آن : ( أَ لَيْسَ اللَّهُ بِكافٍ عَبْدَهُ ) « 8 » ، ( أَ لَسْتُ بِرَبِّكُمْ ) « 9 » مىباشد ، و زمخشرى از اين قبيل دانسته : ( أَ لَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ ) « 10 » .

چهارم : تعجّب يا تعجيب ( - به تعجب واداشتن ) ، مانند : ( كَيْفَ تَكْفُرُونَ بِاللَّهِ ) « 11 » ، ( ما لِيَ لا أَرَى الْهُدْهُدَ ) « 12 » و اين قسم و دو قسم پيشين در اين آيه جمع شده است : ( أَ تَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبِرِّ ) « 13 » .

زمخشرى گفته : همزه براى تقرير است با توبيخ و تعجب از حال آنها .

و احتمال تعجب و استفهام حقيقى هر دو در اين آيه هست :

( 1 ) شعراء ، 72 و 73 ( 2 ) فجر ، 5 ( 3 ) شرح ، 1 و 2 ( 4 ) ضحى ، 6 و 7 ( 5 ) فيل ، 2 و 3 ( 6 ) نمل ، 84 ( 7 ) نمل ، 14 ( 8 ) زمر ، 36 ( 9 ) اعراف ، 172 ( 10 ) بقرة ، 106 ( 11 ) بقرة ، 28 ( 12 ) نمل ، 20 ( 13 ) بقرة ، 44