الإتقان في علوم القرآن ( فارسى ) — الصفحة ٢٥٢

معانى استفهام :

معانى استفهام :

معانى استفهام :

اول : انكار ، كه معنى آن نفى و ما بعد آن منفى است ، لذا با ( إلّا ) مىآيد ، مانند فرمودهء خداوند : ( فَهَلْ يُهْلَكُ إِلَّا الْقَوْمُ الْفاسِقُونَ ) « 1 » ، ( وَ هَلْ نُجازِي إِلَّا الْكَفُورَ ) « 2 » ، و بر منفى عطف شده است در فرمودهء خداوند : ( فَمَنْ يَهْدِي مَنْ أَضَلَّ اللَّهُ وَ ما لَهُمْ مِنْ ناصِرِينَ ) « 3 » يعنى لا يهدى ، و از همين‌گونه است : ( أَ نُؤْمِنُ لَكَ وَ اتَّبَعَكَ الْأَرْذَلُونَ ) « 4 » ، ( أَ نُؤْمِنُ لِبَشَرَيْنِ مِثْلِنا ) « 5 » يعنى : لا نؤمن ، ( أَمْ لَهُ الْبَناتُ وَ لَكُمُ الْبَنُونَ ) « 6 » ، . ( أَ لَكُمُ الذَّكَرُ وَ لَهُ الْأُنْثى ) « 7 » ، يعنى : لا يكون هذا ، ( أَ شَهِدُوا خَلْقَهُمْ ) « 8 » يعنى : ما شهدوا خلقهم .

و بسيار مىشود كه تكذيب نيز همراهش هست ، و آن در ماضى به معنى « لم يكن » و در مستقبل به معنى « لا يكون » مىباشد ، مانند : ( أَ فَأَصْفاكُمْ رَبُّكُمْ بِالْبَنِينَ . . . ) « 9 » يعنى : لم يفعل ذلك ، ( أَ نُلْزِمُكُمُوها وَ أَنْتُمْ لَها كارِهُونَ ) « 10 » يعنى : لا يكون هذا الإلزام .

دوم : توبيخ ، و بعضى آن را از قبيل إنكار شمرده‌اند با اين فرق كه اولى را إنكار ابطال ، و دومى را إنكار توبيخ ناميده‌اند ، و معنى توبيخ آن است كه : بنا بر - آنكه ما بعدش واقع شده باشد شايسته است كه نفى گردد ، پس نفى در اينجا از روى عمد و قصد نيست ولى إثبات مقصود است ، به عكس سابق ، و از اين قسم به تقريع نيز تعبير مىكنند ، مانند : ( أَ فَعَصَيْتَ أَمْرِي ) « 11 » ، ( أَ تَعْبُدُونَ ما تَنْحِتُونَ ) « 12 » ، ( أَ تَدْعُونَ بَعْلًا وَ تَذَرُونَ أَحْسَنَ الْخالِقِينَ ) « 13 » .

و بيشتر توبيخ در امر ثابتى واقع مىشود كه بر انجام آن توبيخ و سرزنش مىگردد چنان كه در مثالهاى مذكور گذشت ، و بر ترك فعلى كه شايسته بود انجام شود نيز توبيخ مىكنند ، مانند فرمودهء خداوند : ( أَ وَ لَمْ نُعَمِّرْكُمْ ما يَتَذَكَّرُ فِيهِ مَنْ تَذَكَّرَ ) « 14 » ، ( أَ لَمْ تَكُنْ أَرْضُ اللَّهِ واسِعَةً فَتُهاجِرُوا فِيها ) « 15 » .

سوم : تقرير ، و آن واداشتن مخاطب بر إقرار و اعتراف به أمرى كه نزد او

( 1 ) احقاف ، 35 ( 2 ) سبأ ، 17 ( 3 ) روم ، 29 ( 4 ) شعراء ، 111 ( 5 ) مؤمنون ، 47 ( 6 ) طور ، 39 ( 7 ) نجم ، 21 ( 8 ) زخرف ، 19 ( 9 ) اسراء ، 40 ( 10 ) هود ، 28 ( 11 ) طه ، 93 ( 12 ) صافات ، 95 ( 13 ) فاطر ، 27 ( 14 ) نساء ، 2 ( 15 ) نساء ، 97