الإتقان في علوم القرآن ( فارسى ) — الصفحة ٢٤٩
قاعده :
ندارد ، و بدون شك زياد شدن مفهوم در لفظ موجب لذت‌بخش‌تر شدن آن مىشود ، به همين جهت است كه نفى عام از نفى خاص بهتر است ، و اثبات خاص از اثبات عام جالب‌تر ، گونهء اول مانند فرمودهء خداوند : ( فَلَمَّا أَضاءَتْ ما حَوْلَهُ ذَهَبَ اللَّهُ بِنُورِهِمْ ) « 1 » نفرمود : « بضوئهم » پس از آنكه فرمود : ( أضاءت ) زيرا كه نور از ضوء اعم است ، چون كم و زياد روشنايى را شامل مىشود ، ولى نور بسيار را ضوء مىگويند ، لذا فرمود :
( هُوَ الَّذِي جَعَلَ الشَّمْسَ ضِياءً وَ الْقَمَرَ نُوراً ) « 2 » ، پس در ضوء بر نور دلالت هست ، بنابراين أخص از آن است ، لذا عدم آن بر نبودن ضوء دلالت مىكند ، ولى عكس آن چنين نيست ، و در آيهء مورد بحث منظور آن است كه اصلا نور از منافقين زايل شده ، لذا پس از آن فرموده : ( وَ تَرَكَهُمْ فِي ظُلُماتٍ ) .
و از همين‌گونه است : ( لَيْسَ بِي ضَلالَةٌ ) « 3 » و نفرمود « ضلال » چنان كه كافران گفته بودند : ( إِنَّا لَنَراكَ فِي ضَلالٍ ) « 4 » ؛ زيرا كه ضلال از ضلاله اعم است ؛ پس در نفى گمراهى بليغتر همين بود كه ضلاله را در نفى به كار برد ، و در تعبير ديگرى اين گونه آمده : نفى فرد مستلزم نفى جنس است ، و به عبارت ديگر : نفى پايينتر مستلزم نفى عالىتر است .
گونهء دوم : مانند فرمودهء خداوند : ( وَ جَنَّةٍ عَرْضُهَا السَّماواتُ وَ الْأَرْضُ ) « 5 » و نفرمود :
« طولها » زيرا كه عرض أخص است ، چون هر چيزى كه عرض دارد طول نيز دارد ، ولى عكس آن چنين نيست . نظير اين قاعده آن است كه نفى مبالغه در فعل مستلزم نفى اصل فعل نيست ، و روى اين قاعده دو آيه مورد إشكال واقع شده : فرمودهء خداى تعالى : ( وَ ما رَبُّكَ بِظَلَّامٍ لِلْعَبِيدِ ) « 6 » ، و فرمودهء خداوند : ( وَ ما كانَ رَبُّكَ نَسِيًّا ) « 7 » .
و از آيهء اول چند جواب گفته‌اند :
يكى : اينكه ( ظلّام ) هر چند كه براى بسيار ظلم‌كننده به كار مىرود ولى در مقابل ( عبيد ) آورده شده كه جمع كثرت است ، مؤيّدش اينكه خداى تعالى فرموده :
( عَلَّامُ الْغُيُوبِ ) « 8 » كه در مقابل جمع صيغهء ( فعّال ) را آورده ، و حال آنكه در آيهء ديگرى فرموده : ( عالِمَ الْغَيْبِ ) « 9 » كه صيغهء ( فاعل ) را كه بر اصل فعل دلالت مىكند با مفرد آورده است .
( 1 ) بقرة ، 17 ( 2 ) يونس ، 5 ( 3 ) اعراف ، 61 ( 4 ) اعراف ، 60 ( 5 ) آل عمران ، 133 ( 6 ) فصلت ، 46 ( 7 ) مريم ، 64 ( 8 ) مائدة ، 109 ( 9 ) زمر ، 46