الإتقان في علوم القرآن ( فارسى ) — الصفحة ٢٤٨

قاعده :

ردّ آنها گفته شده كه : آنها با توجه نگاه مىكردند ولى چيزى نمىديدند ، ( وَ لَقَدْ عَلِمُوا لَمَنِ اشْتَراهُ ما لَهُ فِي الْآخِرَةِ مِنْ خَلاقٍ وَ لَبِئْسَ ما شَرَوْا بِهِ أَنْفُسَهُمْ لَوْ كانُوا يَعْلَمُونَ ) « 1 » كه اول آنها را با علم توصيف كرد به صورت تأكيد با قسم ، سپس در پايان علم را از آنها نفى كرد زيرا كه به موجب علم خود عمل نكردند . اين را سكاكى گفته است .

چهارم : گفته‌اند : مجاز را صحيح است نفى كنند بر خلاف حقيقت ، و بر اين مبنى إشكال شده كه : ( وَ ما رَمَيْتَ إِذْ رَمَيْتَ وَ لكِنَّ اللَّهَ رَمى ) « 2 » آنچه نفى شده حقيقت است ، و جواب گفته‌اند كه منظور از رمى در اينجا اثرى است كه بر آن مترتب شده يعنى رسيدن آن به كفّار ، پس آنچه نفى بر آن وارد شده در اينجا مجاز است نه حقيقت ، و تقدير آيه چنين است : و ما رميت خلقا إذ رميت كسبا ، يا ما رميت انتهاء إذ رميت ابتداء .

پنجم : در نفى استطاعت و توانايى گاهى منظور نفى قدرت و امكان است ، و گاهى نفى امتناع ، و گاهى مقصود وقوع آن فعل است با زحمت و مشقّت .

از قسم اول : ( فَلا يَسْتَطِيعُونَ تَوْصِيَةً ) « 3 » ، ( فَلا يَسْتَطِيعُونَ رَدَّها ) « 4 » ، ( فَمَا اسْطاعُوا أَنْ يَظْهَرُوهُ وَ مَا اسْتَطاعُوا لَهُ نَقْباً ) « 5 » .

و از قسم دوم : ( هَلْ يَسْتَطِيعُ رَبُّكَ ) « 6 » بنا بر هر دو قرائت مىباشد ، يعنى آيا انجام مىدهد ، يا آيا تو خواهش ما را اجابت مىكنى كه سؤال نمايى ؟ چون مىدانستند كه خداوند قادر است كه مائده نازل كند ، و نيز يقين داشتند كه عيسى - عليه السلام مىتواند دعا نمايد .

و از قسم سوم است : ( إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْراً ) « 7 » .

قاعده :

قاعده :

نفى عام بر نفى خاص دلالت مىكند ، ولى ثبوت عام بر ثبوت خاص دلالت ندارد و ثبوت خاص بر ثبوت عام دلالت مىكند ولى نفى آن بر نفى عام دلالت

( 1 ) بقرة ، 102 ( 2 ) انفال ، 17 ( 3 ) يس ، 50 ( 4 ) انبياء ، 40 ( 5 ) كهف ، 97 ( 6 ) مائدة ، 112 ( 7 ) كهف ، 67