الإتقان في علوم القرآن ( فارسى ) — الصفحة ٢٤٧

چند نكته :

( لا تَأْخُذُهُ سِنَةٌ وَ لا نَوْمٌ ) « 1 » و نظاير اينها ، و در واقع خالى بودن چيزى از صفتى گاهى به خاطر آن است كه عقلا امكان ندارد ، و گاهى براى آن است كه از آن شىء صادر نمىشود - هر چند كه محال عقلى هم نباشد - .

دوم : نفى ذاتى كه موصوف باشد ، گاهى فقط نفى صفت آن است بدون ذات ، و گاهى نفى ذات نيز هست ، قسم اول مانند : ( وَ ما جَعَلْناهُمْ جَسَداً لا يَأْكُلُونَ الطَّعامَ ) « 2 » يعنى : بلكه جسدى هستند كه طعام مىخورند ، و قسم دوم مانند : ( لا يَسْئَلُونَ النَّاسَ إِلْحافاً ) « 3 » يعنى اصلا سؤال ( - درخواست ) نمىكنند پس لجاجتى نيز از آنها صادر نمىشود ، ( ما لِلظَّالِمِينَ مِنْ حَمِيمٍ وَ لا شَفِيعٍ يُطاعُ ) « 4 » يعنى اصلا شفاعت كننده‌اى ندارند ، ( فَما تَنْفَعُهُمْ شَفاعَةُ الشَّافِعِينَ ) « 5 » يعنى : شفاعت كننده‌اى ندارند تا اينكه شفاعتشان سودمند باشد ، به دليل ( فَما لَنا مِنْ شافِعِينَ ) « 6 » ، و اين نوع نزد اهل بديع :

نفى شىء بوسيلهء ايجاب آن ناميده مىشود ، و عبارت ابن رشيق در تفسيرش چنين است : اينكه كلام در ظاهر إيجاب چيزى و در باطن نفى آن باشد ، به اين نحو كه آنچه سبب آن است نفى گردد - مانند وصف آن - كه در باطن نفى شده است . و در تعبير ديگرى آمده : اينكه شىء را مقيّدا نفى كنند ، در حالى كه منظور آن باشد كه به طور مطلق نفى گردد ، تا در نفى مبالغه و تأكيد شده باشد ، و از اين قبيل است :

( وَ مَنْ يَدْعُ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ لا بُرْهانَ لَهُ بِهِ ) « 7 » كه جز اين نيست كه دليلى ندارد خداى ديگرى با اللّه باشد ، ( وَ يَقْتُلُونَ النَّبِيِّينَ بِغَيْرِ الْحَقِّ ) « 8 » كه كشتن پيغمبران جز بنا حق نمىشود ، ( رَفَعَ السَّماواتِ بِغَيْرِ عَمَدٍ تَرَوْنَها ) « 9 » كه اصلا عمودى براى آسمانها نيست .

سوم : گاهى چيزى از اصل نفى مىشود چون كمال صفت آن نيست ، يا نتيجهء آن وجود ندارد ، مانند فرمودهء خداوند دربارهء اهل جهنم : ( ثُمَّ لا يَمُوتُ فِيها وَ لا يَحْيى ) « 10 » كه مرگ را نفى كرده چون مرگ صريحى وجود ندارد ، و زندگى را نيز نفى كرده چون زندگى خوش و سودمندى نيست ، ( وَ تَراهُمْ يَنْظُرُونَ إِلَيْكَ وَ هُمْ لا يُبْصِرُونَ ) « 11 » كه معتزله به اين آيه استدلال كرده‌اند بر نفى رؤيت خداوند ؛ به اينكه نظر كردن در فرمودهء خداى تعالى : ( إِلى رَبِّها ناظِرَةٌ ) « 12 » مستلزم ديدن نيست ، ولى در

( 1 ) بقرة ، 255 ( 2 ) انبياء ، 8 ( 3 ) بقرة ، 273 ( 4 ) غافر ، 18 ( 5 ) مدثر ، 48 ( 6 ) شعراء ، 100 ( 7 ) المؤمنون ، 117 ( 8 ) بقرة ، 61 ( 9 ) رعد ، 2 ( 10 ) اعلى ، 13 ( 11 ) اعراف ، 198 ( 12 ) قيامة ، 23