الإتقان في علوم القرآن ( فارسى ) — الصفحة ٢٣٧
گونهء نوزدهم - استقصاء :
چيزى را كه نكتهء سودمندى را برساند ، مانند مبالغه در فرمودهء خداوند : ( وَ يُطْعِمُونَ - الطَّعامَ عَلى حُبِّهِ - و بر دوستى آن غذا را مىدهند « 1 » يعنى : با وجود اينكه غذا را دوست دارند ، يعنى با اشتهاى آن ، چون در اين صورت إطعام برتر و أجر آن بيشتر است ، و مثل اين است : ( وَ آتَى الْمالَ عَلى حُبِّهِ - و مال را بر محبت آن بدهد « 2 » ، ( وَ مَنْ يَعْمَلْ مِنَ الصَّالِحاتِ وَ هُوَ مُؤْمِنٌ فَلا يَخافُ - و هركس از كارهاى نيك انجام دهد در حالى كه مؤمن باشد پس نترسد « 3 » كه « و هو مؤمن » تتميم است و در نهايت زيبايى .
گونهء نوزدهم - استقصاء :
گونهء نوزدهم - استقصاء :
استقصاء آن است كه متكلم معنايى را به طور كامل و همه‌جانبه بياورد ، و تمام عوارض و لوازم آن را بيان سازد ، پس از آنكه أوصاف ذاتى آن را به طور كامل بازگويد ، به گونه‌اى كه جايى نگذارد براى كسى كه بعد از او دربارهء آن سخنى بگويد ، مانند فرمودهء خداى تعالى : ( أَ يَوَدُّ أَحَدُكُمْ أَنْ تَكُونَ لَهُ جَنَّةٌ . . . - آيا كسى از شما دوست دارد كه باغى داشته باشد « 4 » كه اگر بر كلمهء « جنّة - باغى » اكتفا مىكرد درست بود ، ولى در اين حد نايستاد تا اينكه در بيان آن فرمود : ( مِنْ نَخِيلٍ وَ أَعْنابٍ - از درختهاى خرما و انگور ) كه از دست رفتن چنين باغى براى صاحبش دردناك‌تر است ، سپس افزود : ( تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ - كه از زير درختان نهرها جارى باشد ) كه وصف آن را تمام كرد ، سپس بازهم وصف آن را كامل گردانيد و فرمود : ( لَهُ فِيها مِنْ كُلِّ الثَّمَراتِ - براى او در آن ( باغ ) از هر گونه ميوه‌اى بود ) ، و بدين ترتيب هر چه در باغها هست بيان شد تا حسرت و اندوه بر خرابى آن بيشتر شود ، آنگاه در توصيف صاحب آن فرمود : ( وَ أَصابَهُ الْكِبَرُ - و پيرى به او رسيد ) سپس معنى را در اين مورد استقصاء كرد به آنچه مصيبت را بزرگ مىنمايد كه بعد از وصف او به پيرى فرمود : ( وَ لَهُ ذُرِّيَّةٌ - و فرزندانى ناتوان داشته باشد ) ، كه « ذريّه » را به « ضعفاء » توصيف كرد ، آنگاه يادآور شده كه اين باغ - كه صاحبش جز آن ندارد - بسرعت نابود گرديد كه فرمود : ( فَأَصابَها إِعْصارٌ - گردبادى آن را در رسيد ) ، و به اين بسنده
( 1 ) انسان ، 8 ( 2 ) بقرة ، 177 ( 3 ) طه ، 112 ( 4 ) بقرة ، 266