الإتقان في علوم القرآن ( فارسى ) — الصفحة ٢٣٦

گونهء هجدهم - تتميم :

خود مفهوم دوّمى را تقرير كند و بالعكس ، مانند فرمودهء خداوند : ( لِيَسْتَأْذِنْكُمُ الَّذِينَ مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ وَ الَّذِينَ لَمْ يَبْلُغُوا الْحُلُمَ مِنْكُمْ ثَلاثَ مَرَّاتٍ ) تا آنجا كه فرموده :

( لَيْسَ عَلَيْكُمْ وَ لا عَلَيْهِمْ جُناحٌ بَعْدَهُنَّ ) « 1 » كه منطوق أمر به إذن گرفتن در آن مواقع خاص مفهوم بلا مانع بودن غير آن را تقرير مىنمايد ، و بالعكس ، و همچنين است :

( لا يَعْصُونَ اللَّهَ ما أَمَرَهُمْ وَ يَفْعَلُونَ ما يُؤْمَرُونَ ) « 2 » .

مىگويم : مقابل اين نوع در ايجاز نوع احتباك است .

گونهء هفدهم - تكميل :

گونهء هفدهم - تكميل :

كه آن را احتراس نيز مىنامند آن است كه در كلامى كه موهم خلاف مقصود است چيزى كه آن پندار را دفع كند آورده شود ، مانند : ( أَذِلَّةٍ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ أَعِزَّةٍ عَلَى الْكافِرِينَ ) « 3 » كه اگر بر « أذلّة » اكتفا مىشد توهم اين بود كه از جهت ناتوانى آنهاست ، پس آن را با « أعزّة » دفع فرمود ، و مثل آن است : ( أَشِدَّاءُ عَلَى الْكُفَّارِ رُحَماءُ بَيْنَهُمْ ) « 4 » كه هرگاه به « أشدّاء » اكتفا مىشد توهم مىرفت كه به جهت خشونت آنهاست ، ( تَخْرُجْ بَيْضاءَ مِنْ غَيْرِ سُوءٍ ) « 5 » ، ( لا يَحْطِمَنَّكُمْ سُلَيْمانُ وَ جُنُودُهُ وَ هُمْ لا يَشْعُرُونَ ) « 6 » تا از تو هم نسبت ظلم به سليمان احتراس شده باشد . و مثل آن است : ( فَتُصِيبَكُمْ مِنْهُمْ مَعَرَّةٌ بِغَيْرِ عِلْمٍ ) « 7 » ، و نيز : ( قالُوا نَشْهَدُ إِنَّكَ لَرَسُولُ اللَّهِ وَ اللَّهُ يَعْلَمُ إِنَّكَ لَرَسُولُهُ وَ اللَّهُ يَشْهَدُ إِنَّ الْمُنافِقِينَ لَكاذِبُونَ ) « 8 » كه جملهء وسطى احتراس است تا مبادا پنداشته شود كه تكذيب به خود مطلب برمىگردد .

در عروس الأفراح گفته : اگر اشكال شود كه : هر كدام از اين جملات معنى جديدى را مىرساند ، پس إطناب نيست ، مىگوييم : إطناب است براى ما قبل خودش از جهت رفع توهّم غير خودش ، هر چند كه معنايى في نفسه دارد .

گونهء هجدهم - تتميم :

گونهء هجدهم - تتميم :

و آن عبارت از اين است كه در كلامى كه جز مراد را محتمل نباشد بيفزايند

( 1 ) نور ، 58 ( 2 ) تحريم ، 6 ( 3 ) مائدة ، 54 ( 4 ) فتح ، 29 ( 5 ) طه ، 22 ( 6 ) نمل ، 18 ( 7 ) فتح ، 25 ( 8 ) منافقون ، 1