الإتقان في علوم القرآن ( فارسى ) — الصفحة ٢٣٢

گونهء سيزدهم - قرار دادن ظاهر به جاى ضمير :

( فَآمِنُوا بِاللَّهِ وَ رَسُولِهِ النَّبِيِّ الْأُمِّيِّ الَّذِي يُؤْمِنُ بِاللَّهِ ) « 1 » پس از آنكه فرموده : ( إِنِّي رَسُولُ اللَّهِ ) « 2 » ، نفرمود : « فامنوا باللّه و بى » تا بتواند صفاتى كه ذكر كرده بيان سازد ، و براى اينكه دانسته شود كه واجب است به كسى ايمان آورده شود و از او پيروى گردد كه اين صفات را دارد ، پس اگر ضمير مىآورد اين امكان نبود ، چون ضمير وصف نمىشود .

10 - توجه دادن به علّت حكم ، مانند : ( فَبَدَّلَ الَّذِينَ ظَلَمُوا قَوْلًا غَيْرَ الَّذِي قِيلَ لَهُمْ ) « 3 » ، ( فَأَنْزَلْنا عَلَى الَّذِينَ ظَلَمُوا رِجْزاً ) « 4 » ، ( فَإِنَّ اللَّهَ عَدُوٌّ لِلْكافِرِينَ ) « 5 » ، نفرمود : « لهم » تا برساند كه هركس با فرشتگان دشمنى ورزد كافر است ، و به جهت كفر او خداوند با او دشمنى مىكند ، ( فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرى عَلَى اللَّهِ كَذِباً أَوْ كَذَّبَ بِآياتِهِ إِنَّهُ لا يُفْلِحُ الْمُجْرِمُونَ ) « 6 » ، ( وَ الَّذِينَ يُمَسِّكُونَ بِالْكِتابِ وَ أَقامُوا الصَّلاةَ إِنَّا لا نُضِيعُ أَجْرَ الْمُصْلِحِينَ ) « 7 » ، ( إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ إِنَّا لا نُضِيعُ أَجْرَ مَنْ أَحْسَنَ عَمَلًا ) « 8 » .

11 - قصد عموم ، مانند : ( وَ ما أُبَرِّئُ نَفْسِي إِنَّ النَّفْسَ لَأَمَّارَةٌ بِالسُّوءِ ) « 9 » ، نگفت :

« إنّها » تا فهميده نشود كه اختصاص به خودش دارد ، ( أُولئِكَ هُمُ الْكافِرُونَ حَقًّا ) « 10 » ، ( وَ أَعْتَدْنا لِلْكافِرِينَ عَذاباً ) « 11 » .

12 - قصد خصوص ، مانند : ( وَ امْرَأَةً مُؤْمِنَةً إِنْ وَهَبَتْ نَفْسَها لِلنَّبِيِّ ) « 12 » ، نفرمود : « لك » به جهت تصريح به اينكه اين حكم مخصوص آن حضرت است .

13 - اشاره به داخل نبودن جمله در حكم اوّل ، مانند : ( فَإِنْ يَشَإِ اللَّهُ يَخْتِمْ عَلى قَلْبِكَ وَ يَمْحُ اللَّهُ الْباطِلَ ) « 13 » ، كه « و يمح اللّه » استيناف است نه داخل در حكم شرط .

14 - رعايت جناس ، و از اين گونه است : ( أَعُوذُ بِرَبِّ النَّاسِ . . . ) « 14 » اين را شيخ عزّ الدين گفته ، و ابن الصائغ مثال آورده به فرمودهء خداوند : ( خَلَقَ الْإِنْسانَ مِنْ عَلَقٍ ) « 15 » سپس فرموده : ( عَلَّمَ الْإِنْسانَ ما لَمْ يَعْلَمْ * كَلَّا إِنَّ الْإِنْسانَ لَيَطْغى ) ، كه مراد از انسان اوّلى جنس ، و دوّمى آدم ، يا هركس نوشتن مىداند يا إدريس است ، و سوّمى ابو جهل مىباشد .

15 - رعايت ترصيع و توازن ألفاظ در تركيب ، بعضى دربارهء فرمودهء خداوند :

( 1 ) زمر ، 74 ( 2 ) اعراف ، 158 ( 3 ) اعراف ، 162 ( 4 ) بقرة ، 59 ( 5 ) بقرة ، 98 ( 6 ) يونس ، 17 ( 7 ) اعراف ، 170 ( 8 ) كهف ، 30 ( 9 ) يوسف ، 53 ( 10 ) نساء ، 151 ( 11 ) نساء ، 37 ( 12 ) أحزاب ، 50 ( 13 ) شورى ، 24 ( 14 ) ناس ، 1 ( 15 ) علق ، 2 و 5 و 6