الإتقان في علوم القرآن ( فارسى ) — الصفحة ٢٣١

گونهء سيزدهم - قرار دادن ظاهر به جاى ضمير :

3 - به قصد اهانت و تحقير ، مانند ( أُولئِكَ حِزْبُ الشَّيْطانِ أَلا إِنَّ حِزْبَ - الشَّيْطانِ هُمُ الْخاسِرُونَ ) « 1 » ، ( إِنَّ الشَّيْطانَ يَنْزَغُ بَيْنَهُمْ ) « 2 » .

4 - بر طرف كردن اشتباه در جايى كه ضمير موهم آن است كه غير از اوّلى است ، مانند ( قُلِ اللَّهُمَّ مالِكَ الْمُلْكِ تُؤْتِي الْمُلْكَ ) « 3 » كه اگر مىفرمود : « تؤتيه » موهم اين بود كه همان اوّلى است ، اين را ابن الخشّاب گفته . ( الظَّانِّينَ بِاللَّهِ ظَنَّ - السَّوْءِ عَلَيْهِمْ دائِرَةُ السَّوْءِ ) « 4 » چون اگر مىفرمود : « عليهم دائرته » موهم اين بود كه ضمير به خداى تعالى برمىگردد ، ( فَبَدَأَ بِأَوْعِيَتِهِمْ قَبْلَ وِعاءِ أَخِيهِ ثُمَّ اسْتَخْرَجَها مِنْ - وِعاءِ أَخِيهِ ) « 5 » ، نفرمود : « منه » تا توهم نشود كه ضمير به « أخ - برادر » برمىگردد ، و مانند اين باشد كه به طور مستقيم به بيرون آوردن آن اقدام كرده ، در صورتى كه چنين نيست ؛ چون إقدام مستقيم به جستجوى شىء گمشده براى چنان كسى اذيت هست كه طبعهاى بلند را ناخوش آيد ، لذا لفظ ظاهر را تكرار نمود تا اين پندار نفى گردد ، و نفرمود : « من وعائه » تا گمان نرود كه ضمير به يوسف برمىگردد ، چون ضمير « استخرجها » به او عايد است .

5 - قصد پرورش هيبت ، و وارد كردن ترس در دل شنونده با آوردن نامى كه مقتضى آن است ، چنان كه گويى : خليفه أمير المؤمنين تو را چنين أمر مىكند ، و از اين گونه است : ( إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تُؤَدُّوا الْأَماناتِ إِلى أَهْلِها ) « 6 » ، ( إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُ - بِالْعَدْلِ ) « 7 » .

6 - قصد تقويت انگيزهء مأمور ، و از اين قبيل است : ( فَإِذا عَزَمْتَ فَتَوَكَّلْ - عَلَى اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُتَوَكِّلِينَ ) « 8 » .

7 - بزرگ شمردن مطلب ، مانند : ( أَ وَ لَمْ يَرَوْا كَيْفَ يُبْدِئُ اللَّهُ الْخَلْقَ ثُمَّ - يُعِيدُهُ إِنَّ ذلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيرٌ ) « 9 » ، ( قُلْ سِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَانْظُرُوا كَيْفَ بَدَأَ الْخَلْقَ ) « 10 » ، ( هَلْ أَتى عَلَى الْإِنْسانِ حِينٌ مِنَ الدَّهْرِ لَمْ يَكُنْ شَيْئاً مَذْكُوراً * إِنَّا خَلَقْنَا الْإِنْسانَ ) « 11 » .

8 - لذت بردن از ياد آن ، مانند : ( وَ أَوْرَثَنَا الْأَرْضَ نَتَبَوَّأُ مِنَ الْجَنَّةِ ) « 12 » ، كه نفرمود : « منها » و به همين جهت از ذكر كلمهء « ارض » به « الجنّة » عدول نمود .

9 - قصد رسيدن از ظاهر به وصف ، و از اين گونه است :

( 1 ) مجادلة ، 19 ( 2 ) اسراء ، 53 ( 3 ) آل عمران ، 26 ( 4 ) فتح ، 6 ( 5 ) يوسف ، 76 ( 6 ) نساء ، 58 ( 7 ) نحل ، 90 ( 8 ) آل عمران ، 159 ( 9 ) عنكبوت ، 19 ( 10 ) عنكبوت ، 20 ( 11 ) انسان ، 1 و 2 ( 12 ) زمر ، 74