الإتقان في علوم القرآن ( فارسى ) — الصفحة ٢٢٨
گونهء يازدهم - توضيح بعد از ابهام :
أعم است . ( آتَيْناكَ سَبْعاً مِنَ الْمَثانِي وَ الْقُرْآنَ الْعَظِيمَ ) « 1 » ، ( رَبِّ اغْفِرْ لِي وَ لِوالِدَيَّ وَ لِمَنْ دَخَلَ بَيْتِيَ مُؤْمِناً وَ لِلْمُؤْمِنِينَ وَ الْمُؤْمِناتِ ) « 2 » ، ( فَإِنَّ اللَّهَ هُوَ مَوْلاهُ وَ جِبْرِيلُ وَ صالِحُ الْمُؤْمِنِينَ وَ الْمَلائِكَةُ بَعْدَ ذلِكَ ظَهِيرٌ ) « 3 » .
و زمخشرى از اين گونه شمرده : ( وَ مَنْ يُدَبِّرُ الْأَمْرَ ) « 4 » را پس از آنكه فرموده :
( قُلْ مَنْ يَرْزُقُكُمْ ) « 4 » .
گونهء يازدهم - توضيح بعد از ابهام :
گونهء يازدهم - توضيح بعد از ابهام :
أهل بيان گفته‌اند : هرگاه بخواهى ابهام نموده و سپس توضيح دهى اطناب كرده‌اى ؛ و فايده‌اش يا ديدن معنى در دو شكل مختلف : إبهام و إيضاح است ، و يا به جهت واقع شدن معنى در دل به طور مؤثرتر چون بعد از طلب واقع گرديده است ، كه از معنايى كه بىزحمت دانسته مىشود عزيزتر است ، و يا به خاطر اينكه لذت آگاه شدن از آن كمال يابد ؛ زيرا كه هرگاه چيزى از يك‌جهت دانسته شود دل به آگاه شدن از آن از ساير وجوهش شايق‌تر مىگردد ، پس هنگامى كه علم به آن از بقيهء وجوه هم حاصل شد ، لذّتش شديدتر است از دست يافتن به آن به طور ناگهانى از تمام وجوه .
و از مثالهاى اين است : ( رَبِّ اشْرَحْ لِي صَدْرِي ) « 6 » كه « اشرح » درخواست باز شدن و فراخى چيزى را مىرساند ، و « صدرى » آن را تفسير و بيان مىكند ، و همچنين :
( وَ يَسِّرْ لِي أَمْرِي ) « 6 » كه جاى تأكيد است ، به خاطر فرستادن و رسالتى كه بر دوش حضرت موسى قرار داده شده بود كه سختيها را مىرساند ، و همين‌طور : ( أَ لَمْ نَشْرَحْ لَكَ صَدْرَكَ ) « 8 » كه جاى تأكيد است چون در مقام امتنان و تفخيم مىباشد ، و نيز :
( وَ قَضَيْنا إِلَيْهِ ذلِكَ الْأَمْرَ أَنَّ دابِرَ هؤُلاءِ مَقْطُوعٌ مُصْبِحِينَ ) « 9 » .
و از اين قبيل است تفصيل بعد از اجمال ، مانند : ( إِنَّ عِدَّةَ الشُّهُورِ عِنْدَ اللَّهِ اثْنا عَشَرَ شَهْراً ) « 10 » تا آنجا كه فرموده : ( مِنْها أَرْبَعَةٌ حُرُمٌ ) « 10 » ، و عكس آن ، مانند فرمودهء خداوند : ( ثَلاثَةِ أَيَّامٍ فِي الْحَجِّ وَ سَبْعَةٍ إِذا رَجَعْتُمْ تِلْكَ عَشَرَةٌ كامِلَةٌ ) « 12 » كه بار ديگر
( 1 ) حجر ، 87 ( 2 ) نوح ، 28 ( 3 ) تحريم ، 4 ( 4 ) يونس ، 31 ( 6 ) طه ، 25 ، 26 ( 8 ) شرح ، 1 ( 9 ) حجر ، 66 ( 10 ) توبة ، 36 ( 12 ) بقرة ، 196