الإتقان في علوم القرآن ( فارسى ) — الصفحة ٢٢٦

گونهء نهم - عطف خاص بر عام :

گونهء هشتم - عطف يكى از دو مترادف بر ديگرى :

گونهء هشتم - عطف يكى از دو مترادف بر ديگرى :

كه مقصود از آن نيز تأكيد است ، و از اين گونه قرار داده شده : ( إِنَّما أَشْكُوا بَثِّي وَ حُزْنِي ) « 1 » ، ( فَما وَهَنُوا لِما أَصابَهُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَ ما ضَعُفُوا ) « 2 » ، ( فَلا يَخافُ ظُلْماً وَ لا هَضْماً ) « 3 » ، ( لا تَخافُ دَرَكاً وَ لا تَخْشى ) « 4 » ، ( لا تَرى فِيها عِوَجاً وَ لا أَمْتاً ) « 5 » ، خليل گفته :

« عوج » و « أمت » به يك معنى واحد مىباشند ، ( سِرَّهُمْ وَ نَجْواهُمْ ) « 6 » ، ( شِرْعَةً وَ مِنْهاجاً ) « 7 » ، ( لا تُبْقِي وَ لا تَذَرُ ) « 8 » ، ( إِلَّا دُعاءً وَ نِداءً ) « 9 » ، ( أَطَعْنا سادَتَنا وَ كُبَراءَنا ) « 10 » ، ( لا يَمَسُّنا فِيها نَصَبٌ وَ لا يَمَسُّنا فِيها لُغُوبٌ ) « 11 » كه « نصب » در وزن و معنى مانند « لغب » مىباشد ، ( صَلَواتٌ مِنْ رَبِّهِمْ وَ رَحْمَةٌ ) « 12 » ، ( عُذْراً أَوْ نُذْراً ) « 13 » ثعلب گفته : اين دو به يك معنى مىباشند .

ولى مبرد آمدن اين نوع را در قرآن انكار نموده ، و مثالهاى گذشته را به اختلاف دو معنى تأويل كرده است ، و بعضى گفته‌اند : راه خلاص اين است كه باور كنى اينكه مجموع دو مترادف معنايى را مىرسانند كه به تنهايى هر كدام از آنها آن را نمىرسانند ، چونكه تركيب أمر زايدى پديد مىسازد ، و هرگاه كثرت حروف بر كثرت معانى دلالت كند كثرت ألفاظ نيز همين‌گونه است .

گونهء نهم - عطف خاص بر عام :

گونهء نهم - عطف خاص بر عام :

و فايده‌اش توجه دادن بر ارزش و برترى آن است به‌طورىكه انگار از جنس عام نيست ، به جهت قرار دادن تغاير در وصف به‌منزلهء تغاير در ذات .

و ابو حيّان از استادش أبو جعفر بن الزبير حكايت كرده كه مىگفت : اين عطف تجريد ناميده مىشود ، چنان كه از جمله جدا شده و به تنهايى ذكر گرديده باشد به جهت فضيلت آن .

و از مثالهاى آن است : ( حافِظُوا عَلَى الصَّلَواتِ وَ الصَّلاةِ الْوُسْطى ) « 14 » ،

( 1 ) يوسف ، 86 ( 2 ) آل عمران ، 146 ( 3 ) طه ، 112 ( 4 ) ، طه ، 77 ( 5 ) طه ، 107 ( 6 ) توبة ، 78 و زخرف ، 80 ( 7 ) مائدة ، 48 ( 8 ) مدثر ، 28 ( 9 ) بقرة ، 171 ( 10 ) احزاب ، 67 ( 11 ) فاطر ، 35 ( 12 ) بقرة ، 157 ( 13 ) مرسلات ، 6 ( 14 ) بقرة ، 238