الإتقان في علوم القرآن ( فارسى ) — الصفحة ٢٢٤

گونهء ششم - بدل :

و در قرائت شاذّى آمده : ( الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ ) « 1 » به رفع و نصب « ربّ » .

و مثال آن در ذمّ : ( وَ امْرَأَتُهُ حَمَّالَةَ الْحَطَبِ ) « 2 » مىباشد .

گونهء ششم - بدل :

گونهء ششم - بدل :

مقصود از آن توضيح بعد از ابهام مىباشد ، و فايده‌اش بيان و تأكيد است ، امّا اوّلى واضح است كه اگر بگويى : « رأيت زيدا أخاك - زيد برادرت را ديدم » بيان كرده‌اى كه منظورت زيد برادر شخص مخاطب مىباشد نه غير او ، و امّا تأكيد چون در نيّت تكرار عامل است ، انگار كه از دو جمله است ، و چون بر آنچه اوّلى دلالت نموده دلالت مىكند ، يا به مطابقت در بدل كلّ ، يا به تضمّن در بدل بعض ، يا به التزام در بدل اشتمال .

مثال اوّل : ( اهْدِنَا الصِّراطَ الْمُسْتَقِيمَ * صِراطَ الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ ) « 3 » ، ( وَ إِنَّكَ لَتَهْدِي إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ * صِراطِ اللَّهِ ) « 4 » ، ( لَنَسْفَعاً بِالنَّاصِيَةِ * ناصِيَةٍ كاذِبَةٍ خاطِئَةٍ ) « 5 » .

و مثال دوم : ( وَ لِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ مَنِ اسْتَطاعَ إِلَيْهِ سَبِيلًا ) « 6 » ، ( وَ لَوْ لا دَفْعُ - اللَّهِ النَّاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ ) « 7 » .

و مثال سوّم : ( وَ ما أَنْسانِيهُ إِلَّا الشَّيْطانُ أَنْ أَذْكُرَهُ ) « 8 » ، ( يَسْئَلُونَكَ عَنِ الشَّهْرِ الْحَرامِ قِتالٍ فِيهِ قُلْ قِتالٌ فِيهِ كَبِيرٌ ) « 9 » ، ( قُتِلَ أَصْحابُ الْأُخْدُودِ * النَّارِ ) « 10 » ، ( لَجَعَلْنا لِمَنْ يَكْفُرُ بِالرَّحْمنِ لِبُيُوتِهِمْ ) « 11 » .

و بعضى بدل كلّ از بعض را نيز افزوده‌اند * و من براى آن مثالى در قرآن

يافته‌ام ، و آن فرمودهء خداوند است : ( يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ وَ لا يُظْلَمُونَ شَيْئاً * جَنَّاتِ عَدْنٍ ) « 12 » كه « جنّات عدن » بدل از « الجنّة » است كه بعض مىباشد ، و فايده‌اش تقرير اين است كه بهشتهاى بسيار است نه يك بهشت ، ابن السّيد گفته : و از هر بدلى رفع اشكالى كه در مبدل منه عارض مىشود مقصود نيست ، بلكه گاهى مراد از بدل تأكيد است ، هر چند كه ما قبلش از آن بىنياز باشد ، مانند فرمودهء خداوند :

( 1 ) فاتحة ، 1 ( 2 ) مسد ، 4 ( 3 ) فاتحة ، 6 و 7 ( 4 ) شورى ، 52 و 53 ( 5 ) علق ، 15 و 16 ( 6 ) آل عمران ، 97 ( 7 ) بقرة ، 251 ( 8 ) كهف ، 63 ( 9 ) بقرة ، 217 ( 10 ) بروج ، 4 و 5 ( 11 ) زخرف ، 33 ( 12 ) مريم ، 60 و 61