الإتقان في علوم القرآن ( فارسى ) — الصفحة ٢٢١

گونهء پنجم - صفت :

يكى : تخصيص در نكرده ، مانند : ( فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ ) « 1 » .

دوم : توضيح و بيان بيشتر در معرفه ، مانند : ( وَ رَسُولِهِ النَّبِيِّ الْأُمِّيِّ ) « 2 » .

سوّم : مدح و ثنا ، و از اين گونه است صفات خداى تعالى ، مانند : ( بِسْمِ اللَّهِ - الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ * الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ * الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ * مالِكِ يَوْمِ الدِّينِ ) « 3 » ، ( هُوَ اللَّهُ - الْخالِقُ الْبارِئُ الْمُصَوِّرُ ) « 4 » .

و از اين قبيل است : ( يَحْكُمُ بِهَا النَّبِيُّونَ الَّذِينَ أَسْلَمُوا ) « 5 » كه وصف اسلام داشتن پيغمبران از جهت مدح و اظهار شرف اسلام است ، و طعنه به يهود مىباشد كه از آيين اسلام دور هستند كه دين همهء پيغمبران است . اين را زمخشرى گفته :

چهارم : ذم ، مانند : ( فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ مِنَ الشَّيْطانِ الرَّجِيمِ ) « 6 » .

پنجم : تأكيد براى رفع إيهام ، مانند : ( لا تَتَّخِذُوا إِلهَيْنِ اثْنَيْنِ ) « 7 » ، چون « الهين » براى تثنيه است ، و كلمهء « اثنين » بعد از آن صفتى است كه نهى از شرك را تأكيد مىكند ، و تا برساند كه نهى از دو خدا گرفتن فقط از جهت دو تا بودن است نه معنى ديگر از قبيل ناتوانى آن دو و امثال اينها ، و چون گاهى منظور از وحدت نوعيّت است چنان كه پيغمبر صلّى اللّه عليه ( و آله ) و سلّم فرمود : « إنّما نحن و بنو المطّلب شىء واحد - همانا ما و فرزندان مطلب يك شىء هستيم » ، و گاهى مقصود از آن نفى عدد است ؛ كه به همان اعتبار تثنيه مىشود ، پس اگر گفته مىشد : « لا تتّخذوا إلهين » فقط ، توهم مىشد كه نهى از برگرفتن دو جنس از خدايان است ؛ هر چند كه ممكن است - از اين تعبير - پنداشته شود كه از يك نوع چند خدا گرفتن جايز است ، لذا با كلمهء « واحد » بار ديگر تأكيد فرموده : ( إِنَّما هُوَ إِلهٌ واحِدٌ ) « 8 » .

و مانند آن است : ( فَاسْلُكْ فِيها مِنْ كُلٍّ زَوْجَيْنِ اثْنَيْنِ ) « 9 » ، بنا بر قرائت « كلّ » با تنوين ، و نيز فرمودهء خداوند : ( فَإِذا نُفِخَ فِي الصُّورِ نَفْخَةٌ واحِدَةٌ ) « 10 » كه تأكيد براى رفع توهم متعدد بودن نفخه ( - دميدن در صور ) مىباشد ؛ زيرا كه اين صيغه گاهى بر كثرت نيز دلالت مىكند به دليل : ( وَ إِنْ تَعُدُّوا نِعْمَةَ اللَّهِ لا تُحْصُوها ) « 11 » .

و از اين قبيل است فرمودهء خداوند : ( فَإِنْ كانَتَا اثْنَتَيْنِ ) « 12 » كه لفظ « كانتا »

( 1 ) حشر ، 24 ( 2 ) نساء ، 92 ( 3 ) أعراف ، 158 ( 4 ) فاتحة ، 1 و 4 ( 5 ) مائدة ، 44 ( 6 ) نحل ، 98 ( 7 ) نحل ، 51 ( 8 ) أنعام ، 19 ( 9 ) مؤمنون ، 27 ( 10 ) حاقة ، 13 ( 11 ) ابراهيم ، 34 ( 12 ) نساء ، 176