الإتقان في علوم القرآن ( فارسى ) — الصفحة ٢١٧

گونهء چهارم : تكرار

و خداى تعالى فرموده : ( وَ إِنَّ مِنْهُمْ لَفَرِيقاً يَلْوُونَ أَلْسِنَتَهُمْ بِالْكِتابِ لِتَحْسَبُوهُ مِنَ الْكِتابِ وَ ما هُوَ مِنَ الْكِتابِ ) « 1 » ، راغب گفته : كتاب اوّلى آن است كه آنها به دست خود نوشته‌اند ، كه در فرمودهء خداى تعالى ياد شده : ( فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ يَكْتُبُونَ الْكِتابَ بِأَيْدِيهِمْ ) « 2 » ، و كتاب دوّمى تورات است ، و سوّمى جنس تمام كتابهاى خداوند ، يعنى :

آنچه آنها نوشته‌اند از كتابهاى خداوند و سخنان او نيست .

و از مثالهاى آنچه گمان مىرود تكرار باشد و حال آنكه چنين نيست : ( قُلْ يا أَيُّهَا الْكافِرُونَ * لا أَعْبُدُ ما تَعْبُدُونَ ) « 3 » مىباشد ، كه « لا أَعْبُدُ ما تَعْبُدُونَ » يعنى : در آينده ، و « لا أَنْتُمْ عابِدُونَ » يعنى : در حال ، و « ما أعبد » در آينده ، « و لا أنا عابد » يعنى : در حال عبادت نكنم آنچه در گذشته عبادت كرديد ، « وَ لا أَنْتُمْ عابِدُونَ » در آينده شما عبادت نخواهيد كرد « ما أعبد » آنچه در حال من عبادت‌كنندهء آنم . حاصل اينكه مقصود نفي عبادت او خدايان آنهاست در زمانهاى سه‌گانه .

و همچنين است : ( فَاذْكُرُوا اللَّهَ عِنْدَ الْمَشْعَرِ الْحَرامِ وَ اذْكُرُوهُ كَما هَداكُمْ ) « 4 » سپس فرموده : ( فَإِذا قَضَيْتُمْ مَناسِكَكُمْ فَاذْكُرُوا اللَّهَ كَذِكْرِكُمْ آباءَكُمْ ) « 5 » سپس فرموده :

( وَ اذْكُرُوا اللَّهَ فِي أَيَّامٍ مَعْدُوداتٍ ) « 6 » كه منظور از هر كدام غير از آن ديگرى است ، اوّلى ذكر گفتن در مزدلفة هنگام توقف در قزح ، و اينكه فرموده : ( وَ اذْكُرُوهُ كَما هَداكُمْ ) اشاره به تكرار آن دوباره و سه‌باره است ، و احتمال دارد كه مراد طواف افاضه باشد به دليل اينكه پس از آن آمده : ( فَإِذا قَضَيْتُمْ ) و ذكر سوّمى اشاره به رمى جمرهء عقبه است ، و ذكر آخرى مربوط به رمى ايّام تشريق .

و از اين قبيل است تكرار حرف اضراب در فرمودهء خداوند : ( بَلْ قالُوا أَضْغاثُ أَحْلامٍ بَلِ افْتَراهُ بَلْ هُوَ شاعِرٌ ) « 7 » ، و فرمودهء خداوند : ( بَلِ ادَّارَكَ عِلْمُهُمْ فِي الْآخِرَةِ بَلْ هُمْ فِي شَكٍّ مِنْها بَلْ هُمْ مِنْها عَمُونَ ) « 8 » .

و از اين گونه است فرمودهء خداوند : ( وَ مَتِّعُوهُنَّ عَلَى الْمُوسِعِ قَدَرُهُ وَ عَلَى الْمُقْتِرِ قَدَرُهُ مَتاعاً بِالْمَعْرُوفِ حَقًّا عَلَى الْمُحْسِنِينَ ) « 9 » ، سپس فرموده : ( وَ لِلْمُطَلَّقاتِ مَتاعٌ بِالْمَعْرُوفِ حَقًّا عَلَى الْمُتَّقِينَ ) « 10 » ، دومين بار تكرار كرد تا هر مطلّقه‌اى را شامل شود ، چون در آيهء اوّل مطلّقه پيش از پرداخت مهر و نزديكى مىباشد ، و بقولى : چون آيهء اوّلى وجوب

( 1 ) آل عمران ، 78 ( 2 ) بقرة ، 79 ( 3 ) كافرون ، 1 و 2 ( 4 ) بقرة ، 198 ( 5 ) بقرة ، 200 ( 6 ) بقرة ، 203 ( 7 ) أنبياء ، 5 ( 8 ) نمل ، 66 ( 9 ) بقرة ، 236 ( 10 ) بقرة ، 241