الإتقان في علوم القرآن ( فارسى ) — الصفحة ٢١٦

گونهء چهارم : تكرار

و اينكه فرموده : ( وَ ما كانَ أَكْثَرُهُمْ مُؤْمِنِينَ ) به قوم او برمىگردد ، و چون مفهومش آن است كه عدهء كمتر قومش ايمان آورده‌اند ، دو صفت : عزيز و رحيم را آورد تا به عزّت بر آنان كه ايمان نياوردند اشاره باشد و رحمت براى آنان كه ايمان آورده‌اند .

و همين‌طور فرمودهء خداوند در سورة القمر : ( وَ لَقَدْ يَسَّرْنَا الْقُرْآنَ لِلذِّكْرِ فَهَلْ مِنْ مُدَّكِرٍ ) « 1 » زمخشرى گفته : بدين جهت تكرار شده كه هنگام شنيدن هر خبر از قرآن موعظه و توجهى برگيرند ، و اينكه هريك از آن خبرها شايستگى عبرت گرفتن مخصوص دارد ، و بيدار باشند كه خوشى و غفلت آنان را فرانگيرد .

در عروس الافراح گفته : اگر بگويى : هرگاه منظور از هر كدام ما قبل آن است پس اين إطناب نيست ؛ بلكه الفاظى است كه از هريك غير از آنچه از ديگرى اراده شده منظور گرديده است ، در جواب گوييم : اگر قائل به عموم لفظ باشيم از هر كدام غير از ديگرى چيزى اراده شده ، ولى تكرار گشته تا نسبت به بعدش نص و نسبت به ما قبلش ظاهر باشد ، اگر بگويى : تأكيد لازم مىآيد ! مىگويم : همين‌طور است ؛ و اين اشكال وارد نيست كه تأكيد بيش از سه بار تكرار نمىشود ؛ چون اين در صورتى است كه تأكيد تابع باشد ، و امّا ياد كردن چيزى در چند مورد متعدد بيش از سه بار مانعى ندارد .

و نزديك به همين است آنچه ابن جرير گفته دربارهء فرمودهء خداى تعالى : ( وَ لِلَّهِ ما فِي السَّماواتِ وَ ما فِي الْأَرْضِ وَ لَقَدْ وَصَّيْنَا ) تا آنجا كه فرموده : ( وَ كانَ اللَّهُ غَنِيًّا حَمِيداً ) « 2 » ، ( وَ لِلَّهِ ما فِي السَّماواتِ وَ ما فِي الْأَرْضِ وَ كَفى بِاللَّهِ وَكِيلًا ) ، وى گفته : اگر بپرسيد وجه تكرار فرمودهء خداوند : ( وَ لِلَّهِ ما فِي السَّماواتِ وَ ما فِي الْأَرْضِ ) در دو آيه پى در پى چيست ؟

در جواب مىگوييم : به جهت اختلاف معنى دو خبر از آنچه در آسمانها و زمين است ، چونكه در يكى از دو آيه نياز آنها را به پروردگارشان و بىنيازى او را از آنها خبر مىدهد ، و در ديگرى حفظ خداوند نسبت به آنها و علم به آن و تدبيرشان را خبر مىدهد ، وى افزوده : اگر گفته شود : چرا نفرمود : « و كان اللّه غنيّا حميدا و كفى باللّه وكيلا » مىگوييم : در آيهء اوّل چيزى نيست كه صلاحيت ختم به وصف حفظ و تدبير خداوند را داشته باشد .

( 1 ) قمر ، 17 ( 2 ) نساء ، 131 و 132