الإتقان في علوم القرآن ( فارسى ) — الصفحة ٢١٢

گونهء سوّم : تأكيد صناعى

اوّل : تأكيد معنوى با : « كل » و « أجمع » و « كلا » و « كلتا » ، مانند : ( فَسَجَدَ الْمَلائِكَةُ كُلُّهُمْ أَجْمَعُونَ ) « 1 » ، و فايدهء آن رفع توهم مجاز و عدم شمول است ، و فرّاء مدّعى شده كه « كلّهم » تأكيد را مىرساند ، و « أجمعون » مىرساند كه فرشتگان به طور دسته جمعى به سجده افتادند ، نه به طور پراكنده .

دوم : تأكيد لفظى ، و آن تكرار لفظ اوّل است يا به مرادف آن ، مانند : ( ضَيِّقاً حَرَجاً - تنگ « 2 » به كسر راء ، ( وَ غَرابِيبُ سُودٌ - سياه سياه « 3 » و صفّار از اين گونه برشمرده :

( فِيما إِنْ مَكَّنَّاكُمْ فِيهِ ) « 4 » بنا بر اينكه « ما » و « ان » هر دو براى نفى باشند ، و ديگرى از اين قبيل آورده : ( قِيلَ ارْجِعُوا وَراءَكُمْ فَالْتَمِسُوا نُوراً ) « 5 » كه « وراء » در اينجا ظرف نيست ، چون لفظ « ارجعوا » آن را مىرساند ، بلكه اسم فعلى است به معنى « ارجعوا » چنان كه گفته باشد : ارجعوا ارجعوا .

و يا به همان لفظ كه در اسم و فعل و حرف و جمله واقع مىشود ، اسم مانند :

( قَوارِيرَا قَوارِيرَا ) « 6 » ، ( دَكًّا دَكًّا ) « 7 » ، و فعل مانند : ( فَمَهِّلِ الْكافِرِينَ أَمْهِلْهُمْ رُوَيْداً ) « 8 » ، و اسم فعل مانند : ( هَيْهاتَ هَيْهاتَ لِما تُوعَدُونَ ) « 9 » ، و حرف مانند : ( فَفِي الْجَنَّةِ خالِدِينَ فِيها ) « 10 » ، ( أَ يَعِدُكُمْ أَنَّكُمْ إِذا مِتُّمْ وَ كُنْتُمْ تُراباً وَ عِظاماً أَنَّكُمْ ) « 11 » و جمله مانند : ( فَإِنَّ مَعَ الْعُسْرِ يُسْراً * إِنَّ مَعَ الْعُسْرِ يُسْراً ) « 12 » ، و بهتر آن است كه جملهء دوم با « ثمّ » مقترن باشد ، مانند : ( وَ ما أَدْراكَ ما يَوْمُ الدِّينِ * ثُمَّ ما أَدْراكَ ما يَوْمُ الدِّينِ ) « 13 » ، ( كَلَّا سَوْفَ تَعْلَمُونَ * ثُمَّ كَلَّا سَوْفَ تَعْلَمُونَ ) « 14 » ، و از اين نوع است تأكيد ضمير متصل بوسيلهء ضمير منفصل ، مانند : ( اسْكُنْ أَنْتَ وَ زَوْجُكَ الْجَنَّةَ ) « 15 » ، ( فَاذْهَبْ أَنْتَ وَ رَبُّكَ ) « 16 » ، ( وَ إِمَّا أَنْ نَكُونَ نَحْنُ الْمُلْقِينَ ) « 17 » ، و نيز تأكيد منفصل با مانند خودش : ( وَ هُمْ بِالْآخِرَةِ هُمْ كافِرُونَ ) « 18 » .

سوّم : تأكيد فعل با مصدر خودش ، و آن عوض دو بار تكرار فعل است ، و فايده‌اش رفع توهّم مجاز در فعل است بر خلاف گونهء سابق كه براى رفع توهم مجاز در مسنداليه است . ابن عصفور و ديگران چنين فرق گذاشته‌اند . و از اينجاست كه از اهل سنّت بر معتزليان رد كرده گفته‌اش را كه سخن گفتن خداوند حقيقى نبوده

( 1 ) . حجر ، 30 ( 2 ) . انعام ، 125 ( 3 ) . فاطر ، 27 ( 4 ) . أحقاف ، 26 ( 5 ) . حديد ، 13 ( 6 ) . انسان ، 15 و 16 ( 7 ) . فجر ، 21 ( 8 ) . طارق ، 17 ( 9 ) . مؤمنون ، 36 ( 10 ) . هود ، 108 ( 11 ) . مؤمنون ، 35 ( 12 ) . شرح ، 5 و 6 ( 13 ) . انفطار ، 17 و 18 ( 14 ) . تكاثر ، 3 و 4 ( 15 ) . بقرة ، 35 ( 16 ) . مائدة ، 24 ( 17 ) . اعراف ، 115 ( 18 ) . يوسف ، 37