الإتقان في علوم القرآن ( فارسى ) — الصفحة ٢٠٢

فصلى در أنواع حذف :

15 - حذف موصول ، مانند : ( آمَنَّا بِالَّذِي أُنْزِلَ إِلَيْنا وَ أُنْزِلَ إِلَيْكُمْ ) « 1 » ، يعنى :

و الذى أنزل اليكم ؛ زيرا كه آنچه براى ما نازل شده همان نيست كه بر پيشينيان نازل شده بود ، لذا ( ما ) اعاده گرديده است در : ( آمَنَّا بِاللَّهِ وَ ما أُنْزِلَ إِلَيْنا وَ ما أُنْزِلَ إِلى إِبْراهِيمَ ) « 2 » .

مثالهاى حذف فعل :

در صورتى كه تفسير شده باشد همه جا مىآيد ، مانند : ( وَ إِنْ أَحَدٌ مِنَ الْمُشْرِكِينَ اسْتَجارَكَ ) « 3 » ، ( إِذَا السَّماءُ انْشَقَّتْ ) « 4 » ، ( قُلْ لَوْ أَنْتُمْ تَمْلِكُونَ ) « 5 » .

و در جواب استفهام بسيار مىآيد ، مانند : ( وَ قِيلَ لِلَّذِينَ اتَّقَوْا ما ذا أَنْزَلَ رَبُّكُمْ قالُوا خَيْراً ) « 6 » يعنى : أنزل .

و بيش از آن حذف قول است ، مثل : ( وَ إِذْ يَرْفَعُ إِبْراهِيمُ الْقَواعِدَ مِنَ الْبَيْتِ وَ إِسْماعِيلُ رَبَّنا ) « 7 » يعنى : يقولان : ربنا .

و در غير اينها نيز مىآيد ، مانند : ( انْتَهُوا خَيْراً لَكُمْ ) « 8 » يعنى : و أتوا ، ( وَ الَّذِينَ تَبَوَّؤُا الدَّارَ وَ الْإِيمانَ ) « 9 » ، يعنى : ألفوا الايمان يا اعتقدوا ، ( اسْكُنْ أَنْتَ وَ زَوْجُكَ - الْجَنَّةَ ) « 10 » يعنى : و ليسكن زوجك ، ( وَ امْرَأَتُهُ حَمَّالَةَ الْحَطَبِ ) « 11 » يعنى : أذم ، ( وَ الْمُقِيمِينَ - الصَّلاةَ ) « 12 » يعنى : أمدح ، ( وَ لكِنْ رَسُولَ اللَّهِ ) « 13 » يعنى : كان ، ( وَ إِنَّ كُلًّا لَمَّا لَيُوَفِّيَنَّهُمْ رَبُّكَ أَعْمالَهُمْ ) « 14 » .

مثالهاى حذف حرف :

ابن جنى در المحتسب گفته : أبو على به ما خبر داد كه ابو بكر گفته : حذف حرف قياسى نيست ؛ زيرا كه حروف به منظور نوعى اختصار در كلام وارد شده ، پس اگر در پى حذف آن برآيى آن را نيز مختصر كرده‌اى ، و اختصار مختصر اجحاف به آن است .

1 - حذف همزهء استفهام : ابن محيصن چنين خوانده : ( سواء عليهم أنذرتهم ) « 15 » ، و هر سه مورد : ( هذا رَبِّي ) « 16 » را از اين قبيل دانسته . و نيز : ( وَ تِلْكَ نِعْمَةٌ تَمُنُّها ) « 17 » يعنى :

( 1 ) . عنكبوت ، 46 ( 2 ) . بقرة ، 136 ( 3 ) . توبة ، 6 ( 4 ) . انشقاق ، 1 ( 5 ) . أسراء ، 100 ( 6 ) . نحل ، 30 ( 7 ) . بقرة ، 127 ( 8 ) . نساء ، 171 ( 9 ) . حشر ، 9 ( 10 ) . بقرة ، 35 ( 11 ) . تبت ، 4 ( 12 ) . نساء ، 162 ( 13 ) . أحزاب ، 40 ( 14 ) . هود ، 11 ( 15 ) . بقرة ، 6 ( 16 ) . انعام ، 76 ( 17 ) . شعراء ، 22