الإتقان في علوم القرآن ( فارسى ) — الصفحة ٢٠١

فصلى در أنواع حذف :

فعل ذلك .

دوم : اينكه بر علّت ديگرى كه در تقدير است معطوف باشد ، تا صحت عطف ظاهر گردد ، توجيه آيهء فوق چنين شود : فعل ذلك ليذيق الكافرين بأسه و ليبلى .

7 - حذف معطوف با عاطف : ( لا يَسْتَوِي مِنْكُمْ مَنْ أَنْفَقَ مِنْ قَبْلِ الْفَتْحِ وَ قاتَلَ ) « 1 » يعنى : و من انفق بعده . ( بِيَدِكَ الْخَيْرُ ) « 2 » ، يعنى : و الشّر .

8 - حذف مبدل منه ، از اين قبيل آورده‌اند : ( وَ لا تَقُولُوا لِما تَصِفُ أَلْسِنَتُكُمُ - الْكَذِبَ ) « 3 » يعنى : لما تصفه و ( الكذب ) بدل از هاء حذف شده مىباشد .

9 - حذف فاعل : جز در فاعل مصدر جايز نيست ، مانند : ( لا يَسْأَمُ الْإِنْسانُ مِنْ دُعاءِ الْخَيْرِ ) « 4 » يعنى دعائه الخير . ولى كسائى در صورت وجود دليل حذف فاعل را مطلقا جايز شمرده ، و براى آن مثال آورده : ( إِذا بَلَغَتِ التَّراقِيَ ) « 5 » يعنى الروح ، ( حَتَّى تَوارَتْ بِالْحِجابِ ) « 6 » يعنى الشمس .

10 - حذف مفعول : پيشتر گذشت كه در مفعول مشيت و اراده بسيار واقع مىشود و در موارد ديگر نيز مىآيد ، مانند : ( إِنَّ الَّذِينَ اتَّخَذُوا الْعِجْلَ ) « 7 » يعنى : الها .

( كَلَّا سَوْفَ تَعْلَمُونَ ) « 8 » يعنى : عاقبة أمركم .

11 - حذف حال : در صورتى كه قول باشد بسيار واقع مىشود ، مانند :

( وَ الْمَلائِكَةُ يَدْخُلُونَ عَلَيْهِمْ مِنْ كُلِّ بابٍ * سَلامٌ ) « 9 » يعنى : قائلين .

12 - حذف منادى : ( ألّا يا اسجدوا ) « 10 » ، يعنى يا هؤلاء . ( يا لَيْتَ ) « 11 » يعنى : يا قوم .

13 - حذف عايد كه در چهار باب واقع مىشود :

اول : صله ، مانند : ( أَ هذَا الَّذِي بَعَثَ اللَّهُ رَسُولًا ) « 12 » يعنى : بعثه .

دوم : صفت ، مانند : ( وَ اتَّقُوا يَوْماً لا تَجْزِي نَفْسٌ عَنْ نَفْسٍ ) « 13 » يعنى : فيه .

سوم : خبر ، مانند : ( و كلّ وعد اللّه الحسنى ) « 14 » ، يعنى : وعده .

چهارم : حال .

14 - حذف مخصوص به مدح نعم ، مانند : ( إِنَّا وَجَدْناهُ صابِراً نِعْمَ الْعَبْدُ ) « 15 » يعنى :

أيّوب . ( فَقَدَرْنا فَنِعْمَ الْقادِرُونَ ) « 16 » يعنى : نحن . ( وَ لَنِعْمَ دارُ الْمُتَّقِينَ ) « 17 » يعنى : الجنّة .

( 1 ) . حديد ، 10 ( 2 ) . آل عمران ، 26 ( 3 ) . نحل ، 116 ( 4 ) . فصلت ، 49 ( 5 ) . قيامة ، 26 ( 6 ) . ص ، 32 ( 7 ) . اعراف ، 152 ( 8 ) . تكاثر ، 3 ( 9 ) . رعد ، 23 و 24 ( 10 ) . نمل ، 25 ( 11 ) . قصص ، 79 ( 12 ) . فرقان ، 41 ( 13 ) . بقرة ، 48 ( 14 ) . نساء ، 95 ( 15 ) . يس ، 44 ( 16 ) . مرسلات ، 23 ( 17 ) . نحل ، 30