الإتقان في علوم القرآن ( فارسى ) — الصفحة ٢٠٠

فصلى در أنواع حذف :

( فَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ ) « 1 » به ضمّ بدون تنوين ؛ يعنى : فلا خوف شىء عليهم .

3 - حذف مبتدا ، در جواب استفهام بسيار اتفاق مىافتد ، مانند : ( وَ ما أَدْراكَ ما هِيَهْ * نارٌ ) « 2 » يعنى : هى نار . و بعد از فاء جواب ؛ ( مَنْ عَمِلَ صالِحاً فَلِنَفْسِهِ ) « 3 » يعنى :

فعمله لنفسه ، ( وَ مَنْ أَساءَ فَعَلَيْها ) « 4 » يعنى : فإساءته عليها . و بعد از واژهء قول ، مانند :

( وَ قالُوا أَساطِيرُ الْأَوَّلِينَ ) « 5 » ، ( قالُوا أَضْغاثُ أَحْلامٍ ) « 6 » . و بعد از جايى كه خبر در معنى صفت آن است ، مانند : ( التَّائِبُونَ الْعابِدُونَ ) « 7 » ، و مانند : ( صُمٌّ بُكْمٌ عُمْيٌ ) « 8 » .

و در موارد ديگرى نيز واقع شده مانند : ( لا يَغُرَّنَّكَ تَقَلُّبُ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي - الْبِلادِ * مَتاعٌ قَلِيلٌ ) « 9 » ، ( لَمْ يَلْبَثُوا إِلَّا ساعَةً مِنْ نَهارٍ بَلاغٌ ) « 10 » يعنى : هذا بلاغ ، ( سُورَةٌ أَنْزَلْناها ) « 11 » يعنى : هذه سورة .

و در نعتى كه به رفع قطع شده باشد حذف خبر واجب است ، مانند : ( أُكُلُها دائِمٌ وَ ظِلُّها ) « 12 » يعنى : دائم .

و هر دو را محتمل است ( حذف مبتدا و خبر ) : ( فَصَبْرٌ جَمِيلٌ ) « 13 » يعنى : أجمل ، يا امرى صبر ، ( فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ ) « 14 » يعنى : عليه ، يا فالواجب .

4 - حذف موصول : ( وَ عِنْدَهُمْ قاصِراتُ الطَّرْفِ ) « 15 » يعنى : حور قاصرات . ( أَنِ اعْمَلْ سابِغاتٍ ) « 16 » يعنى : دروعا سابغات . ( أَيُّهَا الْمُؤْمِنُونَ ) « 17 » يعنى : القوم المؤمنون .

5 - حذف صفت : مانند : ( يَأْخُذُ كُلَّ سَفِينَةٍ ) « 18 » يعنى : صالحة ، به دليل اينكه چنين خوانده شده ، و نيز عيبناك نمودنش آن را از كشتى بودن خارج نمىسازد .

( الْآنَ جِئْتَ بِالْحَقِّ ) « 19 » يعنى : الحقّ الواضح ، و گرنه به مفهوم آن كافر شده‌اند . ( فَلا نُقِيمُ لَهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ وَزْناً ) « 20 » يعنى : نافعا .

6 - حذف معطوف عليه : ( أَنِ اضْرِبْ بِعَصاكَ الْبَحْرَ ) فَانْفَلَقَ ، ) « 21 » يعنى : فضرب فانفلق . و هرجا كه واو عطف بر لام تعليل درآيد به دو گونه توجيه مىشود :

اول : اينكه تعليلى باشد كه آنچه برايش علت آورده شده محذوف باشد ، مانند فرمودهء خداوند : ( وَ لِيُبْلِيَ الْمُؤْمِنِينَ مِنْهُ بَلاءً حَسَناً ) « 22 » يعنى : و للاحسان الى المؤمنين

( 1 ) . بقرة ، 38 ( 2 ) . قارعة ، 10 و 11 ( 3 ) . جاثية ، 15 ( 4 ) . جاثية ، 15 ( 5 ) . فرقان ، 5 ( 6 ) . يوسف ، 44 . ( 7 ) . توبة ، 112 ( 8 ) . بقرة ، 18 ( 9 ) . آل عمران ، 196 و 197 ( 10 ) . أحقاف ، 35 ( 11 ) . نور ، 1 ( 12 ) . رعد ، 35 ( 13 ) . يوسف ، 18 ( 14 ) . نساء ، 92 ( 15 ) . صافات ، 48 ( 16 ) . سبا ، 11 ( 17 ) . نور ، 31 ( 18 ) . كهف ، 79 ( 19 ) . بقره ، 71 ( 20 ) . كهف ، 105 ( 21 ) . شعراء ، 63 ( 22 ) . أنفال ، 17