الإتقان في علوم القرآن ( فارسى ) — الصفحة ١٩٩
فصلى در أنواع حذف :
و در غرايب كرمانى آمده : تقدير در آيهء اول چنين است : « مثل الذين كفروا يا محمد كمثل الناعق مع الغنم » كه از هر طرف آنچه طرف ديگر بر آن دلالت دارد حذف شده است ، و در قرآن نظايرى هم دارد ، و اين بليغ‌ترين نوع كلام است .
و اين نامگذارى از حبك گرفته شده كه معنى آن بستن و محكم‌كارى و مهارت در ساختن لباس است ، حبك الثوب بستن سوراخهاى ميان نخهاى لباس ، و محكم نمودن تار و پود آن مىباشد ؛ به‌طورىكه هيچ‌گونه نقصى در آن ديده نشود ، و بر زيبايى و رو نقش بيفزايد . و بيان گرفته شدن اين اصطلاح از ريشهء يادشده اينكه :
موارد حذف در سخن به گشاديهاى بين نخها تشبيه شده ، و چون ناقد بصير با مهارتى كه در ساختن سخن دارد آن را بدست مىگيرد ، و آن را تدارك مىكنه ، محذوف را در جاهاى مناسب قرار مىدهد ، آن را رفو كرده و از خلل و منقصت آن جلوگيرى مىنمايد ، و با تقدير گرفتن بر زيبايى و رونق آن مىافزايد .
گونهء چهارم : اختزال ناميده مىشود ؛ آنكه به گونه‌هاى سابق نباشد ، و آن چند قسم است ، زيرا كه محذوف يا يك كلمه است : اسم يا فعل يا حرف ، و يا بيشتر است .
مثالهاى حذف اسم :
1 - حذف مضاف ، و آن در قرآن بسيار زياد است ، تا آنجا كه ابن جنى گفته :
نزديك به هزار مورد در قرآن از اين قبيل هست . و شيخ عز الدين در كتاب المجاز خود آنها را به ترتيب سوره‌ها و آيات شمارش كرده ، و از اين قبيل است : ( الْحَجُّ أَشْهُرٌ ) « 1 » يعنى : حج أشهر ، يا اشهر الحج ، ( وَ لكِنَّ الْبِرَّ مَنْ آمَنَ ) « 2 » يعنى : ذا البر ، يا برّ من ، ( حُرِّمَتْ عَلَيْكُمْ أُمَّهاتُكُمْ ) « 3 » يعنى : نكاح امهاتكم ، ( لَأَذَقْناكَ ضِعْفَ الْحَياةِ وَ ضِعْفَ - الْمَماتِ ) « 4 » يعنى : ضعف عذاب ، ( وَ فِي الرِّقابِ ) « 5 » ، يعنى : و في تحرير الرّقاب .
2 - حذف مضاف اليه ، در ياء متكلم بسيار مىشود ، مانند : ( رَبِّ اغْفِرْ لِي ) « 6 » ، و در غايات ( - قبل و بعد ) مانند : ( لِلَّهِ الْأَمْرُ مِنْ قَبْلُ وَ مِنْ بَعْدُ ) « 7 » يعنى : من قبل الغلب و من بعده .
و در كل و أىّ و بعض ، و غير اينها نيز بسا مىآيد مانند قرائت
( 1 ) . بقرة ، 197 ( 2 ) . بقرة ، 177 ( 3 ) . نساء ، 23 ( 4 ) . أسراء ، 75 ( 5 ) . بقرة ، 177 ( 6 ) . أعراف ، 151 ( 7 ) . روم ، 4