الإتقان في علوم القرآن ( فارسى ) — الصفحة ١٩٧

فصلى در أنواع حذف :

فقط ذكر فرمود كه خطاب به عربها اختصاص دارد ، و بلاد آنها گرم است و محفوظ ماندن از آن نزد آنان مهم‌تر است ؛ زيرا كه گرما در كشور آنها شديدتر است ، و بقولى : چون در آيات ديگرى به طور صريح منت نهادن به خاطر پوشش از سرما ياد شده است ، در فرمودهء خداوند : ( وَ مِنْ أَصْوافِها وَ أَوْبارِها وَ أَشْعارِها ) « 1 » ، و در فرمودهء خداوند : ( وَ جَعَلَ لَكُمْ مِنَ الْجِبالِ أَكْناناً ) « 2 » ، و در فرمودهء خداوند : ( وَ الْأَنْعامَ خَلَقَها لَكُمْ فِيها دِفْءٌ ) « 3 » . و از مثالهاى اين نوع است : ( بِيَدِكَ الْخَيْرُ ) « 4 » يعنى : و الشّر ، و بدين جهت خير را فقط ذكر كرد كه مطلوب و مرغوب بندگان است ؛ يا به جهت اينكه خير در جهان بيشتر است ، يا اينكه اضافهء شر به خداوند از أدب دور است ، همچنان‌كه رسول - خدا صلّى اللّه عليه ( و آله ) و سلّم به درگاه خدا گفته : « و الشّرّ ليس اليك - شر به تو منسوب نيست » .

و از همين‌گونه است : ( وَ لَهُ ما سَكَنَ فِي اللَّيْلِ وَ النَّهارِ ) « 5 » يعنى : و ما تحرّك ، و بدين جهت سكون را فقط ذكر كرد كه در مخلوق از حيوان و جماد بيشتر از حال حركت است ، و چون هر متحركى به حال سكون منتهى مىشود .

و از همين قبيل است : ( الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِالْغَيْبِ ) « 6 » يعنى : و الشّهادة ، زيرا كه اعتقاد به غيب و شهود هر دو واجب است ، و چون ايمان به غيب مدحش بيشتر است و نيز چون مستلزم ايمان به شهود هم هست ، ولى عكس آن چنين نيست .

و از همين نوع است : ( وَ رَبُّ الْمَشارِقِ ) « 7 » يعنى : و المغارب .

و نيز : ( هُدىً لِلْمُتَّقِينَ ) « 8 » يعنى : و للكافرين . اين را ابن الانبارى گفته ، و مؤيّدش ( هُدىً لِلنَّاسِ ) « 9 » مىباشد .

و از جمله : ( إِنِ امْرُؤٌ هَلَكَ لَيْسَ لَهُ وَلَدٌ ) « 10 » يعنى : و لا والد ، به دليل اينكه براى خواهر نصف را واجب كرده ، و اين در صورتى است كه پدر نباشد ، چون با بودن پدر نوبت به خواهر نمىرسد .

گونهء سوم : احتباك ناميده مىشود ؛ و اين از لطيف‌ترين و بديع‌ترين أنواع حذف است ، و كمتر كسى از أهل فنّ بلاغت آن را متوجه بوده يا توجه داده است ، و در شرح بديعية اعمى اثر دوست او اندلسى آن را ديدم ، و زركشى در البرهان آن را ياد

( 1 ) . نحل ، 80 ( 2 ) . نحل ، 81 ( 3 ) . نحل ، 5 ( 4 ) . آل عمران ، 26 ( 5 ) . أنعام ، 13 ( 6 ) . بقرة ، 3 ( 7 ) . صافات ، 5 ( 8 ) . بقرة ، 2 ( 9 ) . بقرة ، 185 ( 10 ) . نساء ، 176