الإتقان في علوم القرآن ( فارسى ) — الصفحة ١٩٦

فصلى در أنواع حذف :

( إِنَّ اللَّهَ وَ مَلائِكَتَهُ يُصَلُّونَ عَلَى النَّبِيِّ ) « 1 » بنا به قرائت « ملائكته » به رفع ، زيرا كه خبر به دومى اختصاص دارد چون به صيغهء جمع وارد شده است ، و گاهى به عكس واجب است از دومى تقدير گردد ، مثل : ( أَنَّ اللَّهَ بَرِيءٌ مِنَ الْمُشْرِكِينَ وَ رَسُولُهُ ) « 2 » يعنى : و رسوله برىء ايضا ، چونكه خبر بر دومى مقدم است .

فصلى در أنواع حذف :

فصلى در أنواع حذف :

حذف بر چند گونه است :

گونهء اول : اقتطاع ناميده مىشود ، و آن حذف كردن بعضى از حروف كلمه است . و ابن الاثير آمدن اين گونه حذف را در قرآن انكار كرده است ، ولى در ردّ او گفته‌اند : كه بعضى فواتح سور را از اين قبيل شمرده‌اند ، بنا بر اينكه هر حرف از آنها يكى از اسماء خداوند باشد - چنان كه گذشت . و بعضى مدعى شده‌اند كه باء در ( وَ امْسَحُوا بِرُؤُسِكُمْ ) « 3 » اوّل كلمهء بعض است كه بقيه‌اش حذف شده . « 4 » و از همين‌گونه است قرائت بعضى : ( و نادوا يا مال ) « 5 » به ترخيم ، و يكى از پيشينيان كه اين قرائت را شنيده گفته أهل آتش از ترخيم بىنيازند ! و بعضى جواب داده‌اند كه : اين به خاطر عذاب شديدى است كه در آن هستند و نمىتوانند كلمه را تمام كنند . و از همين‌گونه است حذف همزهء « أنا » در فرمودهء خداوند : ( لكِنَّا هُوَ اللَّهُ رَبِّي ) « 6 » كه اصل آن « لكن أنا » بوده كه همزهء « أنا » به جهت تخفيف حذف شده ، و نون در نون ديگر ادغام گشته است و مثل اين است آنچه قرائت شده : و يمسك السّماء أن تقع علّرض ) « 7 » ، ( بما انزليّك ) « 8 » ، ( فمن تعجّل في يومين فلثم عليه ) « 9 » ، ( إنّها لحدى الكبر ) « 10 » .

گونهء دوم : اكتفاء ناميده مىشود ، و آن عبارت است از اينكه در موردى دو شىء باشد كه بين آنها تلازم و ارتباط باشد ، پس به يكى از آنها اكتفا گردد ، و به خاطر نكته‌اى ، ديگرى را حذف كنند . و اين غالبا به ارتباط عطفى اختصاص دارد ، مانند فرمودهء خداوند : ( سَرابِيلَ تَقِيكُمُ الْحَرَّ ) « 11 » يعنى : و البرد ، بدين جهت حرّ - گرما را

( 1 ) . أحزاب ، 56 ( 2 ) . توبه ، 3 ( 3 ) . مائدة ، 6 ( 4 ) . اين نظر مؤيد شيوهء وضوى شيعيان مىباشد - م . ( 5 ) . زخرف ، 77 ( 6 ) . كهف ، 38 ( 7 ) . حج ، 65 ( 8 ) . بقرة ، 4 ( 9 ) . بقرة ، 203 ( 10 ) . مدثر ، 35 ( 11 ) . نحل ، 81