الإتقان في علوم القرآن ( فارسى ) — الصفحة ١٨٩

شروط آن :

اين نوع است كه اگر محذوفش ذكر نشود گويند : حذف شده .

و گاهى در لفظ مقتضى وجود مفعول هست ، پس به وجود تقدير آن جزم حاصل مىگردد ، مانند : ( أَ هذَا الَّذِي بَعَثَ اللَّهُ رَسُولًا ) « 1 » ، ( وَ كُلًّا وَعَدَ اللَّهُ الْحُسْنى ) « 2 » .

و گاهى امر مشتبه مىشود كه آيا حذف شده يا نه ، مانند : ( قُلِ ادْعُوا اللَّهَ أَوِ ادْعُوا الرَّحْمنَ ) « 3 » ، كه تصور مىشود معنى آن ( نادوا ) باشد ، پس حذفى در كار نيست ، و محتمل است ( سموا ) باشد كه حذف واقع است .

شروط آن :

شروط آن :

و آن هشت شرط دارد :

يكى : وجود دليل ، يا حالى مانند : ( قالُوا سَلاماً ) « 4 » يعنى : سلّمنا سلاما ، يا مقالى مانند : ( وَ قِيلَ لِلَّذِينَ اتَّقَوْا ما ذا أَنْزَلَ رَبُّكُمْ قالُوا خَيْراً ) « 5 » يعنى : أنزل خيرا ، ( قالَ سَلامٌ قَوْمٌ مُنْكَرُونَ ) « 6 » ، يعنى : سلام عليكم أنتم قوم منكرون . و از دلايل عقل است در جايى كه صحت سخن بدون تقدير محذوف محال است عقلا .

البته گاهى فقط بر اصل حذف دلالت مىكند بدون اينكه آن را تعيين بنمايد ، بلكه تعيين آن از دليل ديگرى استفاده مىشود مانند : ( حُرِّمَتْ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةُ ) « 7 » كه عقل دلالت مىكند كه آن حرام نيست ، زيرا كه تحريم به خود حرام كردن تعلق نمىگيرد ، بلكه حرام و حلال به أفعال تعلق مىگيرند ، پس به عقل دانسته شد كه در اينجا چيزى حذف شده ، و امّا تعيين آن - يعنى خوردن آن - از شرع استفاده شده ، و آن فرمودهء رسول خدا صلّى اللّه عليه ( و آله ) و سلّم : « انّما حرّم أكلها - همانا خوردن آن تحريم شده » زيرا كه عقل موارد حلال و حرام را نمىفهمد ، و امّا سخن مؤلف التلخيص كه گفته : آن هم از باب دلالت عقل است ، و سكّاكى بدون تأمل از او پيروى كرده ، بر مبناى اصول معتزله است .

و گاهى بر تعيين آنچه حذف شده نيز عقل دلالت مىكند ، مانند : ( وَ جاءَ رَبُّكَ ) « 8 » يعنى : امر او كه عذابش باشد ؛ زيرا كه عقل دلالت مىكند بر محال بودن

( 1 ) . فرقان ، 41 ( 2 ) . نساء ، 95 ( 3 ) . أسراء ، 110 ( 4 ) . هود ، 69 ( 5 ) . نحل ، 30 ( 6 ) . ذاريات ، 25 ( 7 ) . مائده ، 3 ( 8 ) . فجر ، 22