الإتقان في علوم القرآن ( فارسى ) — الصفحة ١٨٥

[ ايجاز حذف ] :

1 - علل آن :

از جمله سببهاى آن تنها اختصار و پرهيز از بيهوده‌گويى است ، به جهت ظهور آن .

و از جمله : توجه دادن اين نكته است كه زمان كوتاه‌تر از آن است كه محذوف آورده شود ، و مشغول شدن به ذكر آن مايهء از دست دادن مهم است ، و اين فايدهء باب تحذير و اغراء است ، و هر دو در فرمودهء خداى تعالى : ( ناقَةَ اللَّهِ وَ سُقْياها ) « 1 » جمع شده است ، كه ناقة اللّه تحذير است با تقدير ( ذروا ) و سقياها اغراء است با تقدير ( الزموا ) .

و از جمله تفخيم و بزرگ شمردن است به جهت ابهامى كه در آن است ، حازم در منهاج البلغاء گفته : بدين جهت حذف نيك خواهد بود كه دلالت بر آن قوى باشد ، يا برشمردن أشياء مختلفى در نظر باشد ، كه شمارش آنها به درازا بكشد و مايهء خستگى و ملال گردد ، در اين صورت حذف گشته و به دلالت حال اكتفا مىشود ، و مىگذارند خود شخص در آن اشياء كه از ذكر آنها با آوردن بعضى نمونه‌ها اكتفا شده در درون خويش سير نمايد ، وى گفته : و به همين منظور در مواردى كه خواسته باشند تعجب و بهت بر نفوس واقع گردد ، اين امر ترجيح دارد ، و از اين قبيل است فرمودهء خداوند در توصيف أهل بهشت : ( حَتَّى إِذا جاؤُها وَ فُتِحَتْ أَبْوابُها ) « 2 » كه جواب حذف شده ، چون توصيف آنچه در آن هنگام خواهند ديد و رسيد نامتناهى و تمام نشدنى است ، لذا حذف نشانه‌اى بر تنگ بودن دايرهء سخن از توصيف آنچه مشاهده مىكنند ، قرار داده شده ، و گذاشته شده كه دلها خود آنچه بخواهند تخمين زنند با وجود اين به آخر و حقيقت آن نيز دست نيابند .

همچنين فرمودهء خداوند : ( وَ لَوْ تَرى إِذْ وُقِفُوا عَلَى النَّارِ ) « 3 » يعنى : اگر ببينى هنگامى كه در آتش واقع مىشوند ، امر سنگينى خواهى ديد كه شايد نتوان از آن تعبير كامل آورد .

و از جمله : سبك كردن عبارت است به جهت بسيار آمدن آن در كلام ، چنان كه در حرف ندا ، مانند : ( يُوسُفُ أَعْرِضْ ) « 4 » ، و نون ( لم يك ) و جمع سالم ، و از اين قبيل است قرائت : ( وَ الْمُقِيمِي الصَّلاةِ ) « 5 » و ياء : ( وَ اللَّيْلِ إِذا يَسْرِ ) « 6 » و مؤرّج سدوسى از اخفش

( 1 ) . شمس ، 13 ( 2 ) . زمر ، 73 ( 3 ) . أنعام ، 27 ( 4 ) . يوسف ، 29 ( 5 ) . حج ، 35 ( 6 ) . فجر ، 4