الإتقان في علوم القرآن ( فارسى ) — الصفحة ١٦٩

فصلى [ در راههاى حصر ] :

- آيا طايفهء من نزد شما از خداوند عزيزتر است « 1 » .

اين حاصل نظر شيخ عبد القاهر است ، و سكّاكى با او موافق شده و تفاصيل ديگرى افزوده كه در شرح ألفية المعانى آنها را گسترده‌ايم .

هشتم : مقدم داشتن مسند ؛ ابن الاثير و ابن النّفيس و ديگران يادآور شده‌اند كه مقدّم ساختن خبر بر مبتدا اختصاص را مىرساند . ولى اين گفته را مؤلّف الفلك الدائر رد كرده به اينكه كسى اين حرف را نزده ، أمّا سخن او بى جا و ممنوع است چون سكّاكى و ديگران تصريح كرده‌اند به اينكه : مقدم داشتن آنچه رتبه‌اش مؤخّر است اختصاص را فايده مىدهد ، و براى آن مثال آورده‌اند به مانند : « تميمىّ أنا » .

نهم : ذكر مسنداليه ، كه سكّاكى يادآور شده كه گاهى ذكر مىشود تا تخصيص را برساند ، ولى مؤلف الايضاح بر آن خرده گرفته ، و زمخشرى تصريح كرده كه در فرمودهء خداوند : ( اللَّهُ يَبْسُطُ الرِّزْقَ - خداوند روزى را گسترش مىدهد « 2 » در سورة الرعد اختصاص را مىرساند ، و نيز در فرمودهء خداوند : ( اللَّهُ نَزَّلَ أَحْسَنَ - الْحَدِيثِ - خداوند بهترين حديث را نازل فرمود « 3 » ، و در فرمودهء خداوند : ( وَ اللَّهُ يَقُولُ الْحَقَّ وَ هُوَ يَهْدِي السَّبِيلَ - و خداوند حق را مىگويد و او است كه به راه هدايت مىكند « 4 » .

و محتمل است كه منظورش آن است كه مقدم داشتن اختصاص را رسانيده كه از مثالهاى راه هفتم حصر بشمار آيد .

دهم : معرفه آوردن هر دو جزء جمله كه امام فخر الدين در نهاية الايجاز ياد كرده كه اين أمر حصر را به طور حقيقت يا مبالغه مىرساند ، مانند : « المنطلق زيد » ، و از اين گونه در قرآن - به‌طورىكه زملكانى در أسرار التنزيل گفته - ( الْحَمْدُ لِلَّهِ ) « 5 » است ، وى گفته : اين حصر را مىرساند همچنان‌كه در : ( إِيَّاكَ نَعْبُدُ يعنى : ( حمد فقط براى خداست ) نه غير او .

يازدهم : مانند : « جاء زيد نفسه » يكى از شارحين تلخيص از بعضى نقل كرده كه حصر را مىرساند .

دوازدهم : مانند : « انّ زيدا القائم » نام‌بردهء فوق اين را نيز ذكر كرده .

سيزدهم : مانند : « قائم » در جواب كسى كه بگويد : « زيد امّا قائم او قاعد » .

( 1 ) . هود ، 92 ( 2 ) . رعد ، 26 ( 3 ) . زمر ، 23 ( 4 ) . احزاب ، 4 ( 5 ) . فاتحة ، 2 و 5