الإتقان في علوم القرآن ( فارسى ) — الصفحة ١٦٧

فصلى [ در راههاى حصر ] :

و أبو حيّان ادّعاى زمخشرى را در لزوم انحصار وحى در وحدانيت رد كرده ، ولى در جوابش گفته‌اند : حصر به اعتبار مقام مجازى است .

چهارم : عطف به « لا » و « بل » كه أهل بيان گفته و اختلافى در آن حكايت نكرده‌اند ، و شيخ بهاء الدين در عروس الافراح نزاع نموده و گفته : در عطف به « لا » چه قصرى وجود دارد ، فقط در آن نفى و اثبات هست ، اينكه مىگويى : زيد شاعر لا كاتب ، صفت ثالثى را نفى نمىكنى ، و حال آنكه قصر نفى تمام صفات غير از اثبات شده است ، حقيقتا يا مجازا ، و به نفى صفتى كه مخاطب معتقد است اختصاص ندارد ، و أمّا عطف به « بل » از اين هم بعيدتر است ، زيرا كه نفى و اثبات در آن استمرار نمىيابد .

پنجم : مقدم داشتن معمول ، مانند : ( إِيَّاكَ نَعْبُدُ ) « 1 » ، ( لَإِلَى اللَّهِ تُحْشَرُونَ ) « 2 » ، و عده‌اى در اين باره مخالفت كرده‌اند كه بحث مبسوط آن به زودى خواهد آمد .

ششم : ضمير فصل ، مانند : ( فَاللَّهُ هُوَ الْوَلِيُّ ) « 3 » يعنى : فقط او ولّى است لا غير ، ( وَ أُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ ) « 4 » ، ( إِنَّ هذا لَهُوَ الْقَصَصُ الْحَقُّ ) « 5 » ، ( إِنَّ شانِئَكَ هُوَ الْأَبْتَرُ ) « 6 » . و از كسانى كه آن را براى حصر شمرده‌اند بيانيّون هستند در بحث مسند اليه ، و سهيلى چنين استدلال كرده كه هر كجا نسبت آن معنى به غير خداوند ادّعا شده آمده ، و در مواردى كه ادعا نشده نيامده است ، و آن در فرمودهء خداى تعالى : ( وَ أَنَّهُ هُوَ أَضْحَكَ وَ أَبْكى . . . ) « 7 » كه ضمير فصل در : ( وَ أَنَّهُ خَلَقَ الزَّوْجَيْنِ ) « 8 » ، ( وَ أَنَّ عَلَيْهِ النَّشْأَةَ ) « 9 » ؛ ( وَ أَنَّهُ أَهْلَكَ عاداً الْأُولى ) « 10 » نيامده ، زيرا كه اينها براى غير خداوند ادّعا نشده است ، ولى در بقيّهء موارد آمده چونكه براى غير او نيز ادعا شده است . در عروس الافراح گفته : و دلالت آن را بر حصر از فرمودهء خداوند : ( فَلَمَّا تَوَفَّيْتَنِي كُنْتَ أَنْتَ الرَّقِيبَ عَلَيْهِمْ . . . ) « 11 » استنباط كردم ، چونكه اگر براى حصر نمىبود آوردن ضمير فصل خوب نبود ، چون خداوند پيوسته بر آنها رقيب ( - مراقب ) بوده است ، و آنچه پس از بالا رفتن عيسى حاصل شده آن است كه جز خداوند مراقبى براى آنها نماند ، و نيز از فرمودهء خداوند : ( لا يَسْتَوِي أَصْحابُ النَّارِ وَ أَصْحابُ الْجَنَّةِ أَصْحابُ الْجَنَّةِ هُمُ -

( 1 ) . فاتحه ، 5 ( 2 ) . آل عمران ، 158 ( 3 ) . شورى ، 9 ( 4 ) . بقرة ، 5 ( 5 ) . آل عمران ، 62 ( 6 ) . كوثر ، 3 ( 7 ) . نجم ، 43 ( 8 ) . نجم ، 45 ( 9 ) . نجم ، 47 ( 10 ) . نجم ، 50 ( 11 ) . مائدة ، 117