الإتقان في علوم القرآن ( فارسى ) — الصفحة ١٦٤

فصلى [ در راههاى حصر ] :

و خون و گوشت خوك و آنچه براى غير خدا ذبح شده را حلال مىدانستند ، و بسيارى از مباحها را حرام مىشمردند ، و شيوهء آنها با وضع شرع مخالف بود ، و پيش از اين آيه نازل شده بود كه شبههء آنها در بحيره و سائبه و وصيله و حامى باطل است ، و منظور اشاره نمودن به دروغ آنان بود ، پس مثل آن است كه گفته باشد : حرامى نيست جز آنچه شما حلال كرده‌ايد ، و غرض ردّ و ضدّيت با آنها بوده نه حصر حقيقى . و اين مطلب با بيان گسترده‌ترى گذشت .

و از جهت ديگرى حصر به سه قسم تقسيم مىشود : قصر افراد ، و قصر قلب ، و قصر تعيين .

قصر افراد خطاب به كسى كه معتقد به شركت است واقع مىشود ، مانند :

( إِنَّما هُوَ إِلهٌ واحِدٌ ) « 1 » به كسى كه بتها را با خداوند در ألوهيّت شريك مىدانسته خطاب شده است .

دوم : به كسى خطاب مىشود كه حكم را براى غير كسى كه متكلم برايش اثبات كرده مىداند ، مانند ( رَبِّيَ الَّذِي يُحْيِي وَ يُمِيتُ ) « 2 » كه خطاب به نمرود شده كه خودش را زنده‌كننده و ميراننده مىپنداشت ، ( أَلا إِنَّهُمْ هُمُ السُّفَهاءُ ) « 3 » ، خطاب به منافقانى است كه مؤمنين را سفيه مىشمردند ، ( وَ أَرْسَلْناكَ لِلنَّاسِ رَسُولًا ) « 4 » خطاب به يهوديانى است كه مىپنداشتند رسول اكرم ( صلّى اللّه عليه و آله و سلّم ) فقط براى عرب مبعوث شده است .

سوم : خطاب به كسى كه هر دو أمر نزد او مساوى است ، نه صفتى را براى فرد خاصى اثبات مىكند ، و نه براى يك فرد يكى از دو صفت را به طور خاص قرار مىدهد .

فصلى [ در راههاى حصر ] :

فصلى [ در راههاى حصر ] :

راههاى حصر بسيار است :

يكى : نفى و استثنا ؛ نفى به‌وسيله « لا » يا « ما » يا غير اينها باشد . و استثنا به « الّا » و « غير » ، مانند : ( لا إِلهَ إِلَّا اللَّهُ ) « 5 » ، ( وَ ما مِنْ إِلهٍ إِلَّا اللَّهُ ) « 6 » ،

( 1 ) . نحل ، 51 ( 2 ) . بقرة ، 258 ( 3 ) . بقرة ، 13 ( 4 ) . نساء ، 79 ( 5 ) . صافات ، 35 ( 6 ) . آل عمران ، 62